Fn and Ft: ANOOXO TEXT
Author: Anonymous
Title: Commentum in musicam Boethii
Source: Matthias Hochadel, ed., Commentum Oxoniense in musicam Boethii: Eine
Quelle zur Musiktheorie an der spätmittelalterlichen Universität, Bayerische
Akademie der Wissenschaften, Veröffentlichungen der Musikhistorischen
Kommission, Band 16 (München: Bayerische Akademie der Wissenschaften; C. H.
Beck, 2002), 2-304, 308-20, 330-410 (even pages only). Used by permission.
Graphics: ANOOXO 01GF
[-2-] Commentum in musicam Boethii
[-4-] Prefacio
[AB1r in marg.] In nomine sancte et individue trinitatis patris et filii et spiritus sancti. Amen. Quamquam ad aliquam disciplinam sit sine prefacione accedere, hoc est sine prelocucione, que in principiis librorum ante cause narracionem ad aures audiencium instruendas aptatur -- ut vult Ysidorus sexto Ethimologiarum; sicut et non lotis manibus manducare non coinquinat hominem (Mathei quintodecimo): in principio est tamen pervulgatissima consuetudo et inveterata voluntas hominum cogitanda, ut accedat; quod dicit Aurelius Augustinus in quinto libro Musice sue. Et prosequitur in eodem libro Musice, quod tanta est vis consuetudinis, ut ea inveterata, si falsa opinione genita est, nichil sit inimicius veritati. De quo in secundo Methaphisice: Illud, ad quod fuimus assueti, est magis applicabile animo et magis notum, et consuetudo facit fabulas plus applicabiles animo quam sue veritates. Hec philosophus. Et Tullius in Rethorica libro secundo: In consuetudine, inquit, quedam iura certa sunt propter vetustatem. Et in sexto libro Musice dicti Aurelii Augustini: Non enim frustra, inquit, consuetudo quasi secunda et quasi affabricata natura dicitur. Et prosequitur: Videmus autem velut quosdam sensus novos in iudicandis cuiuscemodi rebus corporeis consuetudine effectos alia consuetudine deperire. Quod animadvertens Reymundus -- ut habetur in Musica sua -- licet investigando antiphonaria plures cantus irregulatos per superfluas elevaciones et deposiciones invenerit, quia tamen cantus illos omnium usus unanimiter defendebat et sic communis usus utencium approbabat, nullatenus emendare presumpsit. Sed idem Reymundus in Musica sua ammonet lectorem dicens: Tantum, precor, regulam et communem usum exequere; que enim rarissime fiunt, nullius artis solet regula approbare. Sed ego ne videar fidelissime vetustatis morem infringere, qui secundum Ysidorum quinto Ethimologiarum est vetustate probata consuetudo, que -- ut supra dixi -- secundum Aurelium Augustinum est attendenda. Et secundum Marcum Tullium in libro De amicicia vetustas est loco suo observanda; maxima enim, inquit, est vis vetustatis et consuetudinis. Sed nec eciam Priciano tractante de dativo plurali secunde declinacionis volo nec valeo contraire -- ut habetur in prologo Musice Guidonis, que Micrologus dicitur; qui videlicet | [A1v in marg.] Priscianus sic dicit: Oportet [-6-] scire quidem anologie racionem, usum tamen autorum magis emulari. Immo Priscianus non dicit hic simpliciter usum, sed usum autorum. Nam ut dicit Ambrosius: Vulgi usus non preiudicat veritati. Quare quidquid in hac parte valeat, autoritas valet -- ut habetur in secundo Musice dicti Aurelii Augustini. De qua prosequitur in quinto Musice eiusdem dicens: Cum racioni roborande hominum autoritas queritur, racionis autoritate nichil debet esse prestancius; et quidem quia secundum Catholicon autoritas est sentencia imitacione | [B1v in marg.] digna.
Ego, quantum cum Grescismo mei paupertas ingenioli permiserit, prius pauca dicam, ut liquido mens vel intencio operis, de quo fit locucio, innotescat -- ut habetur in prologo Macrobii De sompno Cipionis; et sic faciendum est id, quod in omni tractatu fieri decet, ut inter inicia consideretur, quid sit, de quo agitur -- ut habetur in primo libro Thimei Platonis. Hinc est domini mei karissimi, quod ego, latitans in obscuro et sub modio fumigans, lucerne super candelabrum posite (Lucae undecimo) -- hec est musice Parisiensi vel musicis et cantoribus Parisiensibus pre suo iubare toti orbi celebribus, ut habetur in principio Parisiane Poetrie, ubi dicit: Parisiana iubar diffundit gloria et cetera -- tenebras meas compellor ingerere, doctos in arte musica indoctus docere precipior et egrotus bene habentibus remedium medicinale conficere secundum magistrum Petrum Blesensem Iohanni Wigorniensi in quadam epistola. Sed tamen ista redundent contra documentum beati Gregorii sexto Moralium super Iob capitulo ultimo in fine, ubi dicit: Quantalibet doctrina mens polleat, gravis eius impericia est velle docere meliorem; et prosequitur: In eo enim verba vim sue rectitudinis amittunt, quod auditori non congruunt; quia et medicamenta vires perdunt, cum sanis membris apponuntur. Agnosco indubitanter et vere fateor me scire, quod est per philosophum in secundo Methaphisice: per causam cognoscere verba, et ita dicam vel loquar infirma vobis non competere; vobis dico -- ut habetur in prologo Guidonis super musicam -- sanis et in musica expertis virtutum effectibus abundantissime roboratis et sapiencie studiis plenissime adornatis. Atque ideo dico cum Boecio tercio De consolacione philosophie: Memini, [-8-] inquam, me insciencie mee fuisse confessum; quia tamen dominus illuminacio mea et salus mea (in psalmo) ipse secundum Gregorium in undevicesimo libro Moralium super Iob scienciam et virtutem prebet, scilicet contra ignoranciam illuminacionem et contra infirmitatem salutem -- ut ibidem habetur. Immo apostolici ego memor precepti (secundo ad Corinthios undecimo), quo precipimur libenter sufferre insipientes et cetera, non erubesco imperitus disertissimis loqui | [A2r in marg.] -- ut in epistola Braulionis episcopi ad Ysidorum Ethimologiarum -- ad illum spem erigens, per quem aperta est lingua mutorum, qui linguas infancium facit disertas, nec mirum advertens, si intellectum stulto homini prebeat, qui veritatem suam, cum voluerit, eciam per ora iumentorum enarrat -- ut habetur in prefacione Moralium beati Gregorii pape super Iob. Et quia spes mea in deo est (in psalmo) erectis ad celum manibus de illius auxilio, qui dat hominibus affluenter et non improperat (Iacobi primo); quia deus scienciarum dominus est (primo Regum secundo): igitur 'imperfectum meum videant' et indulgeant 'oculi vestri' (in psalmo), et in libro memorie conscribantur, si qua inveneritis edificancia ad doctrinam. Nam et quandoque 'revelat dominus parvulis, que a sapientibus absconduntur' (Mathei undecimo), quia leprosi nunciaverunt salutem Samarie (quarto Regum septimo), et subiugalis | [B2r in marg.] Baalam dominum suum a via revocavit illicita (Numeri 22o). Et Augustinus ad Vincencium Victorem in libro secundo: Fieri posse, inquit, non ambigo, ut aliquid imperito et indocto cuipiam scire contingat, quod aliquis doctus et peritus ignorat. At si qua superflua, si qua negligenter, si qua minus humiliter aut inutiliter pocius effundem, quam dixero, cuncta, queso cum Braulione episcopo ad Ysidorum, benigne suscipiatis, cuncta ignoscatis, cuncta oretis ut ignoscat deus et dominus rerum omnium, qui humanis mentibus nulla natura interposita presidet secundum Aurelium Augustinum in sexto libro Musice sue. Quoniam si quid displicuerit, sibi imputet gracia vestre benevolencie, que eo michi tantum tribuit audacie, quo tantum amat, ut tollat timorem; nam 'perfecta caritas (prima Iohannis quarto) [-10-] foras mittit timorem.'
Amore igitur illectus et tractus ad commendandam musicam iam fervet, iam ebullit animus, iam ex amore secundum Petrum Blesensem animosior effectus, licet ab inicio meticulosus pro ipso presentis operis proposito, quod Greci 'scopon' vocant secundum Macrobium libro primo De sompno Cipionis, illam introduco commendandam, que omnes artes superat et | [A2v in marg.] excedit, musice disciplinam -- ut habetur in secundo libro Musice Gregoriane. Ipsa enim musica -- ut in dicto libro Musice dicitur -- communis est et angelis et hominibus; nam in Dialogo beati Gregorii pape necnon et in aliis probatissimorum virorum scriptis reperitur angelos dei quorundam electorum animas cum mirabili concentu ad supernam patriam deduxisse. Ait ideo Ysidorus tercio Ethimologiarum in musica sua, quod sine musica nulla disciplina potest esse perfecta, nichil enim sine illa; nam ipse mundus -- ut ibidem dicitur -- quadam armonia dicitur esse compositus et celum ipsum sub armonie modulacione revolvi; quod Macrobius in secundo libro De sompno Cipionis et Plato in Thimeo suo et similiter in alio libro, quem idem Plato De re publica composuit, satis probant. Et Augustinus minor in Musica sua: Inter septem, inquit, artes liberales musica primatum optinet, utpote illa, que de complexione celestium corporum et coniunctione elementorum et unione anime et corporis continet armoniam; quam videlicet complexionem tam celestium quam inferiorum corporum coniunctionemque elementorum, sed et anime composicionem ac anime et corporis unionem in commento Calcidii vel Albini Greci super Thimeum Platonis satis lucide reperiet diligens inquisitor. Iohannes vero Salesburiensis in primo libro Policratici capitulo de musica in principio dicit: Non tamen curialium nugis musicam calumpnietur aliquis sociatam, licet se beneficio eius conentur nugatorum plurimi commendare. Disciplina enim, inquit, liberalis est, et sive Pictagoram sive Moysen sive Tubal patrem canencium in cithara edicionis sue laudat autorem, ingenuum habet ortum, et virtutis sue potencia specierumque variatur et sibi famulantibus numeris universa | [B2v in marg.] complectitur; omnium que sunt et que dicuntur dissidentem et dissonam multitudinem proporcionum suarum, id est inequali quadam equalitatis lege concilians. Et sequitur: Hac etenim, id est musica, celestia temperantur, mundana sive humana reguntur; hac instrumenta mores instruunt et informant, illiusque | [A3r in marg.] vocis articulate vel inarticulate gloriam iure quodam nature opificis mellicis picturis rithmorum metrorumque coloribus vestiunt et quadam cultus venustate perornant. Hanc, ut suffragio commendacionis nostre non [-12-] egeat, sancti [spiritus] patres multis laudum preconiis extulerunt. Hec in Policratico. In Musica vero Enchiriadis scribitur, quod plurima constant scripta veterum, in quorum labores in hac parte nos dominus intrare concessit, ubi probatissimis argumentis astruitur, quod moderacionis racio, que concinencias temperat vocum, mortalium naturas modificet, quodque hisdem numerorum partibus, quibus sibi collati inequales soni concordant, et vite cum corporibus et compungnancia elementorum [vel] totusque mundus concordia eterna coierint. Et Ubaldus musicus peritissimus in principio Musice sue dicit, quod omnis cantus et vis consonanciarum racionabilitate congruentissima disponuntur numerorum atque ad eorundem exempla universa sunt composita et compacta. Macrobius itaque in secundo libro De sompno Cipionis sic dicit: Ideo in hac vita omnis homo musicis sonis capitur ita, ut non solum nostrates, verum eciam universe barbare naciones cantus exerceant, quibus vel ad ardorem virtutis animentur vel resolvantur ad molliciem voluptatis.
Pro quo illud breve prohemium Boecii in primo Musice libro dicit musicam naturaliter nobis esse coniunctam et mores vel honestare vel evertere. Et hoc frequenter videmus, et quia quidam animantur ad virtutem vel ad devocionem per cantum, quidam resolvuntur in libidinem. Unde prosequitur Macrobius, quasi diceret: et hoc est, quia in corpus defert anima memoriam musice, cuius in celo fuerat conscia, et ita delinimentis canticis occupatur, ut nullum sit tam immite, tam asperum pectus, quod non musice teneatur affectu. Hec Macrobius. Et in Policratico, ubi supra: cum modis suis elegancius fuerit colorata, venustate sui mentes eciam severiores capit et | [A3v in marg.] quadam inducte hillaritatis gracia pellit tristiciam. Unde Plato in Thimeo suo libro primo dicit animorum placiditatem, id est mansuetudinem, constitui in delinimentis, scilicet quantum ad mellicam, que in cantu consideratur, et in affabilitate musice, scilicet quantum ad metricam, que reddit homines affabiles, et sic commendat musicam; de nulla alia arte faciens mencionem ibidem, quia musica -- ut ibi habetur in glosa -- aliis prevalet ad inserendam hominibus mansuetudinem. Sunt enim diversa genera cantilenarum, sicut sunt diverse complexiones hominum. Unde musica Claringenii: queritur a Philomena, quare sint diversi tot toni; respondet Claringenius, ut iuxta diversitates | [B3r in marg.] morum diversos animos diversi toni [-14-] capiant, quia diversis diversa placent. Hec Claringenius. Quo fit, ut, si homo audiat genus cantilene, quod sue complexioni conveniat et concordet, statim fit mansuetus, si vero contrarium, fit asperior; quia secundum Boecium in primo prologo Musice nichil est tam proprium humanitati quam remitti dulcibus modis astringique contrariis. Et in commento Albini Greci super dictum Thimeum Platonis in eodem loco, quo dicitur, quod musica exercebatur apud antiquos assidue, eo quod maxime et pre ceteris artibus moribus hominum et humane dominatur nature: Humana quippe natura restringitur et laxatur, excitatur et placatur musicis sonis. Unde in bello, cum canitur eductui exercitus, tubis utuntur bellatores, quarum sonus incitativus est ad pugnam; cum vero canitur receptui, aliis utuntur instrumentis, quorum sonus retrahit homines et a bello revocat. Et in talibus musica operatur, que moribus humanis et animis dominatur. Hec Albinus. Cui concordat Ysidorus tercio Ethimologiarum in musica sua, ubi dicit, quod in preliis tube concentus pugnantes accendit, et quanto vehemencior fuerit clangor, tanto fit ad certamen animus forcior. Siquidem et remiges cantus hortantur ad tollerandos labores. Hec Ysidorus. Et de hoc Macrobius: Omnis, inquit, habitus anime cantibus gubernatur, ut et ad bellum progressui et item receptui canatur cantu excitante et rursum sedante virtutem. Quod bene | [A4r in marg.] per Moysen exprimitur (Moysi quinto), cum ad producendum exercitum tube clangere concisius iubentur; scriptum namque est (Numeri decimo): Fac tibi duas tubas argenteas ductiles, et paulo post: Cum concisus clangor increpuerit, movebuntur castra.
Rursus Albinus in commento predicto: Vocalem, inquit, musicam exercebant antiqui in instrumentis, et quando videbant aliquem insanum vel discolum et discordem ab omnibus, sicut multi sunt, utebantur vocali musica in instrumentis ad temperandum animum eius, et mellicam similiter exercebant ad animos hominum moderandos et ad mores pariter conformandos, quibus musica dominatur. Et hoc est, quod dicit Boecius in prologo Musice sue, quod Pictagoras philosophus quendam adolescentem ebrium sub frigii modi sono incitatum spondeo succinente sui reddidit compotem; cui Marcus Tullius in libro De consiliis suis concordat, ubi dicit, quod, cum adolescentes vinolenti tibiarum cantu instincti mulieris impudice fores quererent effringere, ad Pictagore monitum tibicina spondeum cecinit, ex cuius gravitate modi et tarditate furencium fuit petulancia consedata. Item Macrobius in dicto secundo libro: Musica dat sompnos adimitque, necnon curas immittit et retrahit, iram suggerit, clemenciam suadet corporumque morbis medetur, quod remedia prestantes egris medici precinere dicuntur; quia quedam infirmitates sunt, que levius | [B3v in marg.] curarentur, si medici precinerent, antequam adhiberent medicinam. Quod perpendens Ysidorus Ethimologiarum in medicina sua dicit, quod multa sunt, que in egris hominibus [-16-] per musicam facta leguntur, sicut in primo Regum undevicesimo et sextodecimo de David legitur, qui Saul dominum suum cithara mitigabat et demoniacam feritatem huius artis potenti vi ac suavitate frangebat. Unde Varro: excitatos animos sedat. Item in quarto libro Regum legimus Heliseum prophetam mente amaricatum propter privacionem populi, sed a tribus consultum, cum spiritus prophetie sibi deesset, per modulamen mentem suam dulcorasse et sic veniente spiritu sancto, que ante ignorabat, | [A4v in marg.] a deo suo didicisse. Asclepiades quoque medicus secundum Ysidorum Ethimologiarum in medicina sua et Guidonem in Musica freneticum quendam per simphoniam pristine restituit sanitati.
Nec mirum secundum Albinum Grecum super Thimeum Platonis musicam ita gratam haberi et acceptam, quoniam nulla ars adeo moribus humanis dominatur sicut musica. Anima quippe ex musicis consonanciis composita est, et sic secundum Walterum monachum et priorem de Evesham in Musica sua numero mecienda; unde et consonanciis musicis delectatur. Ipse enim recitans verba Boecii in primo libro Arithmetice, videlicet quod numerus fuit principale in animo conditoris exemplar, dicit quod, cum exemplatum respondeat exemplari, manifestum est, quod omnes creature fiunt secundum naturalem proporcionem; et patet, quoniam quatuor elementa et septem orbes planetarum proporcionatis intersticiis certis distinctos numeris ipse conditor consolidavit. Unde et Plato ait utilitatem ex musica attributam esse humano generi per armoniam, que ad animam per auditum venit; et, ut eciam in brevi multa conquiram secundum quendam docentem in musica in libro, qui dicitur De tribus ordinibus, licet ipsa musica unam magnam habeat proprietatem, que delectacio secundum auditum dicatur -- ut infra patebit per Boecium --, plures tamen proprietates alie seu operaciones musice ab autoribus assignantur. Ipsa enim bene ordinata propter sui equam et iustam sonorum numerorumque proporcionem cogit homines ad iustissimam equitatem morum ac ad debitum regimen [-18-] policie naturaliter inclinari, multosque antiquitus incontinentes ad castitatem reduxit multosque insanos ad usum memorie et racionis et plurimos tristes ad leticiam, inordinatas imaginaciones ad constancie deliberacionem ac mente debiles aut fragiles ad solamen, egros autem ad pristinam sanitatem. Salutem insuper anime impetrat, cum ex bona devocione ad dei laudem finaliter ordinatur -- ut habetur in cantico Augustini et Ambrosii: 'tibi Cherubin et Seraphin' et cetera, et in psalmo: 'in psalterio decacordo psallam tibi' et cetera, et alibi: | [A5r in marg.] 'psallite regi nostro psallite psallite sapienter', id est dulciter et devote, non effeminate. Hec ille liber De tribus ordinibus.
Unde Iohannes Salesburiensis in primo libro Policratici in capitulo de musica: Ad mores, inquit, instruendos et animos exultacione virtutis trahiciendos in | [B4r in marg.] cultum domini non modo concentum hominum, sed et instrumentorum modos censuerunt sancti patres domini cultui applicandos, cum templi reverenciam dilatarent. Et si militantis ecclesie tibi parva videtur autoritas, vel triumphatrix illa preconia musice non tacebit, cuius seniores vidit et tibi monstravit tonitrui filius et voces eorum sicut citharedorum citharizancium in citharis suis (Apocalypsis quartodecimo). Item habentes, inquit, citharas dei (Apocalypsis quintodecimo), quodsi illos non audisti, regem audias exultantem, qui te regni et exultacionis sue vult esse participem. Ait enim: Sumite psalmum, date timpanum, psalterium iocundum cum cithara. Ad quod?, inquit: ut laudetis dominum in timpano et choro, in cordis et organo. Item Iohannes in Apocalypsis capitulo undevicesimo refert se spiritu revelante vidisse et audisse vocem celestis exercitus tanquam aquarum multarum et tonitruum validorum [-20-] dicencium: Alleluia! Item nato in terris Christo laudem sonuit exercitus angelorum: Gloria in excelsis deo et in terra pax hominibus bone voluntatis (Lucae secundo). Annunciantes in templo pueri: Osanna filio David clamaverunt (Mathei 21o). Sed quid mirum, inquit Macrobius in secundo libro De sompno Cipionis, si inter homines musice tanta dominacio est, cum aves quoque et lucinie ut cigni alieve huiusmodi generis cantum veluti quadam disciplina exerceant, nonnulle vero vel aves vel terrene seu aquatiles belue invitante cantu in recia sponte decurrunt, et pastoralis fistula pastum et progressus quietem imperat gregibus? Unde Ysidorus Ethimologiarum in musica: Ipsas quoque bestias et serpentes, volucres et delfinos ad auditum sue modulacionis musica provocat; sed et quicquid loquimur vel intrinsecus venarum pulsibus commovemur, per musicos rithmos armonie virtutibus sociatum esse probatur. Hec Ysidorus. Sed quod meli dulcedine delphinos attrahat, legitur de quodam philosopho in mari navigante, quem naute propter auri pondus, quod vehebat, demergere cupiebant, qui postulans citharam, priusquam | [A5v in marg.] demergeretur, citharizavit et ad auditum sue modulacionis attractum delphinum conscendit et ad portum revehitur; cuius natura est eciam in mari mortuos ad terram deferre et sepelire. Et rursus Macrobius in libro, quo prius: Mortuos ad sepulturam prosequi oportere cum cantu plurimarum gencium vel regionum instituta sanxerunt, ut ostendatur, quod anime corpore exute ad regionem musice dulcedinis, id est ad celum, credantur redire. Et paucis interpositis: Iure, inquit Macrobius, musica capitur omne, quod vivit, quod celestis anima, qua rerum animatur universitas, originem sumpsit ex musica; que secundum Boecium in fine prologi Musice indubitanter apparet ita naturaliter esse | [B4v in marg.] nobis coniuncta, ut ea, ne si velimus quidem, carere possumus. Multa eciam sunt extra et alia infra in prologo huius libri ad commendacionem musice per Boecium prolata, de quibus, prout dei gracia concesserit -- ut habetur in Breviloquio Wulstani super musicam --, in processu dicetur.
Unde de hac parte finem faciam adiecto uno, quod dignum fieri puto -- ut habetur in secundo libro Macrobii supradicti; et illud est, quod in huius operis principio crucis signaculo loco fundamenti premisso nullum aliud pono fundamentum preter id, quod positum est, quod est Christus Iesus (prima ad Corinthios tercio), in quo omnis edificacio constructa crescit (ad Ephesios secundo). Inundacione autem facta illisum est flumen edificacioni illi et non potuit eam [-22-] movere, fundata enim erat supra firmam petram (Lucae sexto); petra enim erat Christus (prima ad Corinthios nono). Fundamentum itaque aliud nemo potest ponere preter illud, quod positum est, quod est Iesus Christus -- ubi supra. Ipse quippe -- ut habetur 28o libro Moralium beati Gregorii super Iob -- est fundamentum fundamentorum, quia et origo est inchoancium et constancia robustorum, ipse fundamentum meum, ipse principium meum, inicium universorum, qui in evangelio sibi dicentibus: tu quis es?, respondet: ego principium qui et loquor vobis (Iohannis octavo). Est enim principium sine principio et est principium cum alio principio secundum Augustinum in libro De Genesi ad litteram. Nam ad fundamentum refertur principium -- ut habetur in Exameron Ambrosii omelia prima, ubi dicit: Terre fundamenta legisti; dicente Sapiencia: quando forcia faciebat | [A6r in marg.] fundamenta terre, eram penes illum cuncta componens. Hinc est, quod in hoc principio meo, qui se dicit principium in evangelio, invoco, ut mos est, in auxilium -- ut habetur libro primo Thimei Platonis, ubi dicitur aliter quidem, sed hoc modo secundum Boecium in Musice prologo. Cum sit, inquit Thimeus, religiosus mos vel econtrario consueta religio omnibus, qui de maximis vel minimis rebus aliquid sint acturi, precari ad auxilium divinitatem; quia Albinus in commento suo super eundem locum dicit, quod consuetudo erat philosophorum, quando aliquid inchoabant difficile, divinitatis auxilium invocare: quanto me de musica racionem prestaturum equius est opem invocare divinam, nisi sevo quodam furore, hoc est impetu animi, atque, quod magis est, implacabili rapiar amencia, que -- ut in dicto commento -- ad privacionem discrecionis refertur. Et Boecius De consolacione philosophie libro tercio memor religiosi moris Thimei predicti nominans illum ibidem dicit invocandum rerum omnium patrem, quo pretermisso nullum rite fundatur [-24-] exordium. Unde Virgilius: in primis, inquit, venerare deum.
Sit igitur precibus meis comprehensum maxime quidem, ut a me dicantur, que deo placeant -- ubi supra in Thimeo Platonis --, quia tunc est vere bonum id, quod facimus, cum nostro factori ascribimus omne, quod possumus -- ut habetur in quadam epistola Guidonis in Musica sua. Et tunc bene dicitur bonum, cum is, qui dicit, soli ei, a quo accepit, per id appetit placere, quod dicit -- ut habetur in fine Moralium beati Gregorii super Iob. Itaque maxime, id est principaliter, pocius quam | [B5r in marg.] alia, peto, ut deo placeant, que dicturus sum; consequenter, id est secundarie, peto michi emitti spiritum sanctum, de quo dicitur in psalmo: Emitte spiritum tuum et creabuntur et cetera. Spiritum dico sapiencie et intellectus, spiritum consilii et fortitudinis (Ysaiae undecimo): spiritum sapiencie dico, quia omnis sapiencia a domino deo est et cum eo fuit semper et est ante evum (Ecclesiastici primo); spiritum intellectus ideo dico, quia intellectus duplex est, scilicet disciplina et intelligibilitas; secundum hoc, quod disciplina est, veritatem rerum comprehendit, de qua ipse dominus in evangelio loquens dicit: Ego sum via, veritas et cetera (Iohannis quartodecimo); spiritum dico consilii, quia Ysaiae nono legitur: et vocabitur nomen eius consiliarius; spiritum fortitudinis, quia vocabitur consiliarius deus fortis | [A6v in marg.] -- ut habetur dicto nono capitulo --, ut per spiritum fortitudinis ostendatur sapiens et studens ita fortis, quod a proposito nec minis nec terroribus fatigetur, quia Boecius ipse De disciplina scolarium dicit, quod non est dulcoris dignus acumine, qui amaritudinis nequit inviscari gravamine. Nulla enim persone utilitas, nulla loci difficultas, nulla temporis angustia sapientem a studio debet retrahere -- ut habetur in commento Remigii super Marcianum. Unde Seneca: Non est vir fortis ac strenuus, qui laborem fugit. Et Oracius: parvula exemplo est nobis formica laboris; pro quo Iob capitulo quinto: homo ad laborem nascitur et avis ad volandum. Unde Ecclesiastici 51o: modicum laboravi et inveni michi multam requiem. Sed qui certat in agone, non coronabitur, nisi legittime certaverit (secunda ad Thimotheum primo), quia, cum omnes virtutes currant ad [-26-] bravium, sola perseverancia coronatur secundum Petrum Blesensem; ut in epistola Valerii ad Rufinum: Fecundat officiosa sedulitas, et in fructum producit perseverancie utilitas. Et Bernardus in epistola <1>29a: Absque perseverancia nec, qui pugnat, victoriam nec palmam victor consequetur. Et Guido musicus in secundo Micrologi sui: Omnis laus, inquit, in fine canitur. Et voce veritatis dicitur, quia qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Mathei 28o). Assit enim humilitas, que acceptat veritatem, sedulitas, que fecundat virtutem, et perseverancie utilitas, que producit meritum et perducit ad premium secundum Henricum Cancellarium commentatorem super epistolam Valerii ad Rufinum.
Ipsum igitur in hac secunda peticione mea sanctum spiritum invoco, sed ad quid? Ut scilicet que operi conveniant proposito, digne possim proferre secundum Platonem in Thimeo libro primo, hoc est ut oracionem dignam et verba habeam digna rebus, de quibus sum acturus -- ut habetur in commento super eundem locum. Et quia sepe solet mendico prodesse vociferacio piissimo redemptore innuente in evangelio: Querite et invenietis, pulsate et aperietur vobis (Lucae undecimo), iam tercia peticione quero, pulso et clamito, ut vos que dicturus sum facile assequamini -- ut in dicto Thimeo Platonis primo --, ut vos intelligatis -- non enim aliter retineretis, ut in dicto commento super eundem locum --, et ut sparsorum fructus assurgat | [A7r in marg.] seminum secundum Ubaldum in Musica sua. Huius rei gracia flecto genua mea ad patrem domini mei Iesu Christi, ex quo omnis paternitas in celo et in terra nominatur, | [B5v in marg.] ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, que sit longitudo, latitudo, sublimitas et profundum (ad Ephesios tercio). Longitudo dicitur propter numeros lineares, latitudo propter numeros superficiales vel planos, sublimitas dicitur propter numeros solidos vel cubicos, de quibus inferius suis locis dicetur; que omnia cum tandem divina gracia fueritis assecuti, extunc videbitis, quam longe sit aliud memoriter sapere quam memoriter canere, cum illud soli habeant sapientes, hoc sepe faciunt imprudentes secundum Guidonem in secundo libro Musice sue. Et vos quidem regem imitantes Iosaphat[is], qui statuit cantores ante deum, ut eum laudarent voce consona (secundo Paralipomenon vicesimo), eciam tunc scietis domino psallere [-28-] sapienter (in psalmo), quem decet iocunda decoraque laudacio. Ad quam vocis consonanciam nos invitat Augustinus in fine libri De utilitate psalmorum sic dicens: Si nostra omnium <vox> fuerit inoffensa vel consona labiorum cimbalis bene sonantibus et nos delectabit et audientes edificabit et deo suavis erit tota laudacio, qui in domo sua, sicut legitur, unanimes habitare facit, et quia unanimes homines diligit deus, in sua domo eos efficit habitare; in quam domum qui habitant, beati pronunciantur in psalmo, quia ipsi laudabunt dominum in secula seculorum; ipso doctore secundum Guidonem in fine primi libri Musice sue semper humanas tenebras illustrante, cuius summa sapiencia per cuncta viget secula. Amen.
In cuius libro primo aspectu sponte se confert meis manibus hec rubrica: Anicii Manlii Severini Boecii de musica, id est de armonica, institucione primus liber incipit. Quoniam mundus ipse compositus dicitur quadam armonia sonorum secundum Ysidorum tercio Ethimologiarum in musica sua, ac secundum Macrobium De sompno Cipionis libro secundo musica perpetua celi volubilitate nascitur, sed et secundum Marcianum libro primo De nupciis Mercurii et Philologie superi globi orbesque septemplices | [A7v in marg.] suavius cuiusdam melodie armonicis tinnitibus concinnebant ac sono ultra solitum dulciore. Item in libro De imagine mundi: Orbes cum dulcissima armonia volvuntur, et philosophi quinque stellarum et solis et lune globorum consonum motum introduxerunt, commemorat Ambrosius in secundo libro Exameron. Gregorius eciam in Musica sua dicit astrorum motus dulcissimam cantus armoniam, id est consonanciam, efficere; quam eciam dominus in ea responsione, quam de turbine ad beatum Iob fecit, concentum celi nominat (Iob 38o), ubi dicitur: Quis enarravit celorum racionem et concentum celi, quis dormire faciet?, et hoc idem repetitur in Breviloquio Wulstani super musicam. Item Augustinus in secundo libro De civitate [-30-] dei: Qui templa celi summo sonitu concutit. Ac eciam quia armonicis modulacionibus motus ipse celebratur astrorum secundum istum Boecium in secundo prologo Arithmetice, apparet, quod musica prius processit in usu quam in arte sicut et relique discipline, quia experiencia artem fecit (in principio Methaphisice). Quod et Plato advertens, cum in Thimeo suo de deo animam mundi fabricante loqueretur, ostendit post numerorum inter se imparium contexionem, ex quibus anima fuerat componenda, autorem anime deum emioliis, epitritis, epogdois et limate hiancia intervalla supplesse, quibus omnis racio canora continetur.
Sed post armonie usum longevum, quis istius discipline fuerit primus inventor, diversi | [B6r in marg.] diversa loquuntur: Moyses secundum Ysidorum tercio Ethimologiarum dicit quendam de stirpe Cayni ante diluvium nomine Tubal artis musice repertorem fuisse; unde (Genesis quarto) Tubal pater canencium nominatur. Alii secundum eundem Ysidorum dicunt Linum Thebeum et Zetum et Amphionem primos in musica claruisse. Quidam dicunt primum inventorem Euagrium citharistam, cui nomen Orpheus, qui in instrumento lire multum viguit; de quo habetur in primo libro Marciani De nupciis Mercurii et Philologie, ubi dicitur, quod poete precipue Euagrium citharistam sunt secuti, id est Orpheum, et ibidem in commento ille Orpheus fuisse dicitur, qui homines silvestri modo viventes primum ad cultum iusticie persuasit. Euagrium dico a loco, citharistam ab officio. Huius igitur Orphei et Amphionis predicti fabulam estimat Macrobius secundo libro De sompno Cipionis ex | [A8r in marg.] dulcedine cantus sumpsisse principium, quorum alter[o] animalia racione carencia, alter quoque saxa trahere can[en]tibus ferebatur, quod dicti Orpheus et Amphion primi omnium hominum forte vel barbaras gentes sine racionis cultu vel ad instar saxi nullo affectu molles ad sensum voluptatis, scilicet cohabitandi, traxerunt. Et nota, quod dicit forte, quia, licet adverbium forte aliquando inveniatur veritatis expressivum, hic tamen stat dubitative. Greci vero dicunt Pictagoram philosophum ex malleorum sonitu et cordarum extensione percussa huius artis invenisse primordia. Post quos paulatim directa est precipue hec disciplina et aucta multis modis, quod apud antiquos ita nobilis et accepta fuerat, quod tam turpe erat musicam nescire quam litteras secundum Ysidorum tercio Ethimologiarum, ubi tractat de musica. Nec debet mirum videri, si de musica dubitetur, quis eius primus fuerit inventor, cum Ysidorus quintodecimo Ethimologiarum secundum diversorum sentencias urbis Romane plures enumeret conditores, ubi eciam dicit: Si tante civitatis certa racio non apparet, non est mirum, si in aliarum opinione dubitetur. Sed licet ante Pictagoram infinita fuerit canencium multitudo, nullus tamen arte, sed forte canebat. Hic quoque philosophus usum consonanciarum primus reduxit ad artem; erat enim prudens arithmetricus, quia virtute numerorum omnia probare volebat, se [-32-] nescire reputans, nisi ubi poterat numeros applicare; de quo Marcianus in secundo libro De nupciis Mercurii et Philologie ait: Samus Pictagoras celestes quosdam numeros replicabat. Merito igitur musice reputatur inventor, quod Grecis secundum artem contulit huius primordia discipline.
Accessus
In huius itaque institucionis exordio ad sequentis operis intelligenciam faciliorem hec preconsideranda propono, videlicet quid sit ipsa ars, quid nomen, quid causa nominis, que intencio, que materia, que utilitas, cui parti philosophie supponitur, quis modus agendi, quis libri titulus. Ad questionem factam per 'quid' respondendum est per genus et differenciam, si sint nota, aut genus cum proprio, cum | [B6v in marg.] ex rerum proprietatibus differencie note fiant.
Est igitur ars proposita sciencia multitudinis ad quiddam aliud relate contemplativa; ad aliud relate dicitur ad differenciam arithmetice, que illam, que per se est, multitudinem speculatur. Tota ars ista in raciocinacione proporcionum versatur et sic est generis mathematici, quia abstractam | [A8v in marg.] considerat quantitatem. Cuius mathematice, scilicet doctrinalis, sciencie species sunt quatuor, scilicet arithmetica, musica, geometria et astronomia. Arithmetica disciplina quantitatis numerabilis secundum se. Musica est disciplina, que de numeris loquitur, sed ad sonum relatis; nam circa sonum numeratum vel numerum sonorum vertitur intencio musice speculantis. Geometria est sciencia magnitudinis immobilis; mobilis vero scienciam astronomie vendicat disciplina. Astronomia enim ultima est disciplina matheseos de lege astrorum, que secundum Platonem in Thimeo cives sunt Uranice, id est celestis civitatis, et lege quadam feruntur et moventur; et in astronomiam introductive sunt cetere partes quadruvii. Demonstraciones enim astronomie sumuntur a geometria, ad geometriam vero necessaria est musica, ad musicam vero arithmetica; que scilicet quatuor discipline sunt quadruviales.
Nomen vero: est musica scientia bene canendi secundum [Avic] Augustinum in primo libro Musice sue vel ars contemplandi diversitates consonanciarum vel sciencia liberalis subministrans copiam perfecte canendi secundum Augustinum minorem in Musica sua vel vera et sine errore canendi sciencia secundum Gregorium in primo libro Musice sue vel secundum Ysidorum tercio Ethimologiarum in principio musice sue pericia modulacionis sono cantuque consistens; et secundum Ysidorum ibidem dicta musica per derivacionem a Musis, quas poete Iovis et Memorie filias confingentes [-34-] habitare eas referunt in monte Elicone dicto secundum Catholicon ab Elicone fratre Citheronis; qui scilicet mons Elicon est unum de duobus iugis montis Parnasi, in quo scilicet Parnaso poete studere solebant. Unde habitare in montibus Muse dicuntur, quia in montibus, id est in altissimis, habitat sapiencia iuxta illud Ecclesiastici 24o: Ego in altissimis et cetera, et in psalmo 73o: Mons Syon, in quo habitasti, vel quia in capite, id est in alciore parte hominis, sedes est sapiencie, vel quia in summis viris vel, quod melius est, ex ore altissimi procedit sapiencia. In commento Remigii super Marcianum De nupciis Mercurii et Philologie: Sed predictas Musas ideo poete ad libros suos componendos precipue invocabant, quia scienciam dicebantur monstrare. At quoniam Muse secundum Catholicon idem quod sapiencie dicuntur a mois, quod est aqua, non immerito | [A9r in marg.] Musas secundum Ysidorum octavo Ethimologiarum nimphas dicunt, id est deas, et bene, quia motus aquarum musicen efficit secundum Ysidorum. Musas itaque in aquis vel iuxta aquas esse dicimus, quia sciencie copia fons indeficiens perhibetur. Unde in profundo putei arcana veritatis latere dicuntur, in commento Remigii super Marcianum predictum, et sapiencia in rerum superficie non iacet, quia in invisibilibus latet in quinto libro Moralium beati Gregorii super Iob. De hiis itaque fonte atque monte loquitur Persius sic: nec fonte labra prolui caballum nec in bicipite sompniasse Parnaso memini me. Igitur inter sublime et profundum medium locum tenet Apollo, qui dicitur erudisse filias | [B7r in marg.] Iovis et Iunonis; qui et ipse princeps moderator est armonie celestis. Sol enim illum locum optinet inter sidera, quem mese occupat inter terrestris musice tetracorda. Novem itaque Musas Iovis et [-36-] Iunonis filias fingunt fabule poetarum, pro eo quod poete vel gentiles Iunonem Iovis sororem asserunt et coniugem -- ut habetur in epistola Ysidori episcopi ad Sisebutum regem Hispanie capitulo quarto. Ignem enim et aerem Iovem, aquam et terram Iunonem interpretatur secundum Ysidorum octavo Ethimologiarum, que elementa ita sunt proporcionaliter adequata, ut inter se quandam faciant armoniam -- ut habetur primo libro Macrobii De sompno Cipionis et optime in commento Albini super secundum librum Thimei Platonis; et in libro Musice Gregoriane scribitur, quod Iupiter est aer superior et tenuissimus, Iuno vero aer inferior et corpulentus, et ex illo superiore et isto inferiore vox perficitur, et in commento Remigii super Marcianum: Musas dicunt Iovis et Iunonis filias, quia has gignit Iupiter in Iunonem, dum ignis sonos format motu collato speris verberans aerem; quas Apollo erudire dicitur, quia tanquam illius musice moderator habetur, vel quia omnis sonus fit ex inferiore aere, qui est Iuno, et superiore, qui est Iupiter, vel quia illa celestis armonia partim fit in aere partim in ethere -- ut in predicto habetur commento. Secundum Ysidorum tercio Ethimologiarum | [A9v in marg.] in principio Muse appellate sunt apotumosin, id est a querendo, quia per eas, sicut antiqui voluerunt, vis carminum et vocis modulacio quereretur, quarum sonus, quia sensibilis res, et preterfluit in preteritum tempus imprimiturque memorie. Inde a poetis Iovis et Memorie filias Musas esse confictum est; nisi enim memoria teneantur ab homine, soni pereunt, quia scribi non possunt. Hec Ysidorus. Unde cum Muse sint tales sciencie ut studium et memoria, Iovis et Memorie dicuntur filie; quia, que cum animi vigore et assiduo studio sunt adepta, sunt memorie commendanda. Est enim Musa disposicio anime, qua ipsa ordinatur ad aliquam sciencie cognicionem. Oracius vero et Virgilius et alii poete novem Musas novem deas fingunt et invocant, sed in rei veritate et secundum philosophos novem Muse novem sunt naturalia instrumenta loquendi, scilicet duo labia, quatuor dentes principales, plectrum lingue, arterium gutturis, concavitas [-38-] pulmonis. De quo quidam versificus:
Instrumenta novem sunt pulmo lingua palatum,
Quatuor ac dentes et duo labra simul.
Hec enim instrumenta dicuntur Muse a moys, quod lingua Egipciaca dicitur Latine aqua, quia sine humectacione istorum nulla potest vox nasci; unde a moys dicitur Moyses aquaticus. Astrologi vero novem Musas dicunt novem sonos, qui celestem faciunt armoniam: septem videlicet sunt septem planetarum, octavus est firmamenti, nonum quidam assignant terre, que licet non moveatur per se, | [B7v in marg.] movetur tamen circumactione aliarum sperarum circa ipsam. Quod vero Marcianus introducit novem Musas in Nupciis Philologie et Mercurii diversa carmina cantantes, ad celestem pertinet armoniam, que novem ordines habere dinoscitur, scilicet propter septem planetas et octavam celestem speram et nonam terram, sed octo omnes consonancias resonant, nona ideo, id est terra, perpetuo tacet silencio, quia immobilis est. Hinc est, quod, cum octo Muse subiecte in circulis celestibus essent, nona, id est Thalia, in terra remansit. Nam cum Urania speram celestem, Polimia Saturni, Eutrepe Iovis, Herato Martis, Melpomene | [A10r in marg.] solis, Tersicore Veneris, Caliope Mercurii, Clio lune circulos subintrassent, ut ibi dulces resonarent modos: sola Thalia derelicta in ipso florentis campi ubere, id est in circulo terre, resedit. Super quem locum commentator Remigius dicit: Thalia interpretatur ponens germina, quod pulcre terre congruit, quia germinat herbam virentem et semen eciam proferentem. [-40-] Unde Macrobius secundo libro De sompno Cipionis: Musas esse cantum mundi, hoc est sperarum celestium, eciam rustici sciunt, qui eas Camenas quasi canenas a canendo dixerunt. Ideo celum canere theologi comprobantes sacrificiis deorum adhibuerunt sonos musicos, qui apud alios lira vel cithara, apud nonnullos tibiis aliisve instrumentis musicis fieri solebant. In ipsis quoque ympnis deorum per stropham et antistropham metra canoris versibus adhibebantur, ut per stropham, que secundum Hugucionem dicitur conversio simplex in cantilenis, scilicet commutacio de responsorio ad versum, ubi est quedam conversio muta[n]te melodie prioris, significaretur rectus orbis stelliferi, id est firmamenti, motus, per antistropham vero, que ab 'anti', quod est contra, et 'stropha', id est conversio, componitur, quasi contra conversionem simplicem, ut quando finito versu reincipitur ipsum responsorium vel eius medietas, diversus vagorum, id est planetarum, regressus, qui contra celi conversionem volvuntur, predicaretur. Que contraconversio cantus secundum quosdam recte dici posset palinodium; palinodia secundum Catholicon sunt laudes iterate vel cantus iterati, a 'palin', quod est iterum, et 'odos' cantus. Et ex hiis duobus motibus, scilicet stropha et antistropha, secundum Macrobium primus in natura ympnus dicandus deo sumpsit exordium. Ympnos autem primum David prophetam in laudem dei composuisse ac cecinisse manifestum est secundum Ysidorum primo Ethimologiarum 93o. Immo Augustinus doctor in libro De utilitate psalmorum dicit: In evangelio invenies Zacariam patrem magni Iohannis post longum illud silencium in ympni voce prophetasse. | [A10v in marg.] Et ipse deus, ut ympnorum gratissimum misterium comprobaret, cum discipulis ympno dicto exivit in montem oliveti. Et sciendum, quod ympnus in masculino genere est laus dei cum cantico. | [B8r in marg.] Proprie enim ympnus secundum Ysidorum sexto Ethimologiarum 34o est continens laudem dei. Si igitur sit laus et non sit dei, non est ympnus; si sit et laus et dei laus et non cantetur, non est ympnus: si igitur et in laudem dei dicitur et cantatur, tunc est ympnus; cui contrarium est strenum, quod est carmen lamenti et funeris, [-42-] quod primo Ieremias composuit super urbem Ierusalem et populum, quando captivus ductus est. Et sicut David propheta ympnum in laudem Dei edidit et primum composuisse dicitur, cui contrarium est strenum, ita secundum Papiam Salamon primum in laudem Christi et ecclesie edidit epitalamia, scilicet cantus et carmina nupciarum, que decantantur in honorem sponsi et sponse. Quibus contrarie videntur nenie, id est funebres cantus secundum Catholicon, scilicet cantilene, que fiunt super mortuum, quandoque tamen ponitur nenia pro cantilena puerorum, quia puerorum est flere et facile moventur ad fletum.
Theologi novem Musas dicunt novem sentenciales causas, ut poete fingunt, scilicet studium, memoriam et intellectum et similia. Per primam enim, que est Urania, id est celestis, humane intelligencie fingunt sublimitatem; post hanc est Polimia, id est memorie capacitas; tercia Eutrepe, quia delectacio voluntatis memoriam et intelligenciam comitatur; quarta Erato simile inveniens, non enim aliqua voluntas plus delectatur quam similium invencione; quinta Tersicore quasi arcium delectacio, frustra enim aliquid ab aliquo invenitur, nisi in eo, quod invenit, delectetur; sexta Melpomene, id est faciens meditacionem, cogitacionum namque perfectio sine arcium exercicio et disciplinarum fieri non potest; et hiis humane locucionis honestas gignitur, per quam septima, que est Caliope, designatur; octava Clio vocatur, scilicet bona fama, cum enim multa scimus et ea bene proferimus, famam laudemque assequimur; nam nullus famam querit, nisi fama eum commendet. Unde Persius:
Scire tuum nichil est, nisi te scire hoc sciat alter.
[-44-] Nona Thalia, id est posicio vel ge<r>minacio virtutum, omnis enim virtus | [A11r in marg.] propter populi [famam] pulcram famam appetitur. Et ita breviter loquendo de Musis quandoque dicuntur Muse novem instrumenta loquendi, quandoque novem consonancie et quandoque novem modi tractandi. Item Musa est nomen cuiusdam puelle, de qua Gregorius papa in quarto libro Dialogorum capitulo duodevicesimo.
Causa nominis, quia, cum tractet de vocibus et proporcionibus vocum, sed sine humoris beneficio nulla cantilena vel vocis stat vel subsistit delectacio, ideo dicta est musica a prima institucione a moys, quod est aqua, quia voces non formantur sine humore; vel secundum quosdam causa nominis fuit, quod apud primos musicos reperta sunt quedam instrumenta musicalia, que movebantur per aquam et resonabant ad motum illum aque et dicta sunt ydraulia. De quibus loquens Marcianus in secundo libro De nupciis Mercurii et Philologie dicit: nec tibiarum mela nec ex fidibus sonitus nec ydrauliarum deerat plenitudo et secundum Remigium commentatorem super eodem ydraulia aquatica sunt organa ab 'ydros', quod est aqua, et 'aula', quoniam aule organales sunt fistule, et habetur in sermone ex commentario [-46-] venerabilis Bede presbyteri super evangelium Luce: Grece aqua ydros vocatur; item secundum Ysidorum quadragesimo Ethimologiarum Greci ydros aquam vocaverunt. Et quia aqua movebat et resonare faciebat ista instrumenta, et tota ars cantandi appellata est musica a moys, quod est aqua -- ut dictum est --, vel quia fistulatores calamos situ neglectos aqua fundere solebant, ut | [B8v in marg.] clarius acuciusque resonarent, vel quia hanc scienciam repertam esse super aquas creditur -- ut in libro musice De tribus ordinibus.
Intencio agentis fuit tocius musice tradere disciplinam, sed preventus a Theodorico rege, in exilium missus et sic a proposito per maximam partem impeditus solam mellicam de Greco transtulit in Latinum; qui in exilio positus librum De consolacione scripsit, ubi morte preventus ceteras partes transferre non potuit.
Materia est numerus | [A11v in marg.] relatus ad sonum, ut quod sit in racione numeri, id fiat in corporibus numero subiectis, quia secundum Bedam De temporibus numerus circa aliquid est et nunquam sine corpore, quia esse eius est in aliquo. Unde in libro Rabani De compoto: Disciplina numeri omnium disciplinarum est magistra; non enim racio numerorum contempnenda est, quia in multis sanctarum scripturarum locis, quantum misterium habet, elucet. Non enim frustra in laudibus dei dictum est: 'Omnia in mensura et numero et pondere fecisti'; per numerum siquidem, ne confundamur, instruimur. Tolle numerum a rebus omnibus: et omnia pereunt. Ex illo tempore, quo facte sunt creature, hoc est ab origine seculi, tunc primum numerus rebus innotuit, sicut in Genesi legitur: 'Et factum est vespere et mane dies unus', numeri racionem ostendit, cum dixit: dies unus, dies secundus et dies tercius. Item numerum signavit deus, quando dixit de sole et luna, ut 'sint in signa et tempora et dies et annos'; quis enim potest intelligere dies et tempora et annos nisi per numerum? Inde Boecius capitulo primo <primo> libro Arithmetice: Omnia quecumque a primeva rerum origine vel natura constructa sunt, numerorum videntur racione formata; [-48-] hoc enim fuit principale in animo conditoris exemplar. Et Augustinus Aurelius in libro secundo De libero arbitrio: Quicquid, inquit, mutabile[m] aspexeris, vel sensu corporis vel animi consideracione capere non potes, nisi aliqua numerorum forma teneatur; qua detracta in nichil recidat. Et secundum Ysidorum tercio Ethimologiarum numeri disciplinam apud Grecos primum Pictagoram autumant conscripsisse ac deinde a Nichomaco diffusius esse dispositam, quam apud Latinos primus Apuleus, deinde iste Boecius transtulerunt. Numerus apud Latinos a nummo videtur nomen traxisse; unde Ysidorus tercio Ethimologiarum: Numero nummus nomen dedit. Vel a numeria, unde Augustinus: Numerus a Numeria quadam dea nominatur. Item secundum Remigium super librum primum Marciani De nupciis Mercurii et Philologie: Numerus perfectionis indicium est et concordie causa; nulla enim res tante perfectionis, cum nichil sit, quod absque numero possit esse, cum quicquid quod est, vel proporciones vel competencias vel etates in numero habeat. Et Augustinus Aurelius in libro secundo Musice | [A12r in marg.] sue: Non enim numeris quicquam est cercius, quorum racio nullo modo fallit.
Utilitas audientis est, ut hoc libro lecto et intellecto sciat discernere inter verum et falsum, id est cognoscere concordiam et discordiam rerum. Si enim medici, cum ex humorum abundancia vel minoracione et ultra modum corpus humanum pati posse dissolucionem perpendunt, ad reducendum huiusmodi superfluitates et diminuciones ad equalitatem et concordiam per pociones, flegbotomias et cetera talia multum laborant; quia | [B9r in marg.] quamdiu equalitas et concordia est in humano corpore, non potest pati dissolucionem -- ut in commento super Thimeum Platonis --: quanto maius nos scientes animam meliorem secundum Aurelium Augustinum in sexto libro Musice sue, qui ex debito servitutis nostre ad ministerium laudacionis [-50-] domini deputamur, quique meruimus verba maiestatis divine in os sumere secundum Gregorium in prologo Musice sue, tenemur discordias evitare, discordes ad concordiam revocare, quatinus confiteamur nomini sancto eius et gloriemur in laude sua concorditer; prout per prophetam in psalmo iubemur psallere sapienter, ne illud deflendum accidat, quod tam gravis in sancta ecclesia est error tamque periculosa discordia secundum Guidonem in secundo libro Musice sue, ut, quando divinum celebramus officium, sepe non deum laudare, sed inter nos pocius videamur certare. Concordia enim congregat, discordia disgregat secundum philosophum primo Methaphisice. Et Salustius in libello suo: Concordia, inquit, parve res crescunt, discordia maxime dila[ta]buntur.
Ista disciplina philosophie supponitur, sicut et cetere quadruviales discipline. Ethice supponitur, quia mores honestat -- ut habetur in primo et brevissimo prohemio huius libri --, et in prologo sequenti dicit, quod musica non solum speculacioni, verum eciam moralitati coniuncta est. Unde Plato in primo libro Thimei sui in delinimentis, hoc est in musica mellica, constituit placiditatem, id est mansuetudinem, | [A12v in marg.] animorum. Et in commento Albini super eundem locum dicitur, quod musica mores hominum temperat, et ideo ibidem Plato de sola musica maxime facit mencionem, quia pre ceteris artibus moribus humanis et animis dominatur.
Modus agendi talis est: Dividit enim opus suum in quinque partes. In prima parte tractat de musice elementis, et sumuntur hic elementa propter principia, quia agit de principiis musice formalibus, ut sunt, que cadunt in diffinicionem consonanciarum, ut numerus et huiusmodi; ut patet, cum dicitur: Diapason est proporcio duorum ad unum; dicitur enim in secundo Phisicorum: et verum est in materiis, quod partes in diffinicione forme sunt, et quedam talium sunt propinquiores, quedam remociores. Unde in prima parte agit de principiis musice formalibus, prout dicitur forma composicio [-52-] parcium, agit eciam de principiis materialibus, ut sunt instrumenta. In secundo libro intendit determinare de materia cause eorundem; que in primo libro superficialiter tractavit, in secundo proponit causis diligencius explicare. In tercia parte ostendit demonstraciones adversus Aristoxenum, ubi eciam agit de minoribus semitonii intervallis, videlicet in qua proporcione numerorum sit coma et apotome. In quarta parte tractat de particione monocordi in generibus singulis. In quinta parte ponuntur diverse opiniones et demonstraciones diversorum philosophorum, et terminat tractatum suum, ipsum dividens in quinque partes ad | [B9v in marg.] similitudinem quinque sensuum corporis, quia sicut per quinque sensus anima subtilissime totum corpus agitat vigore senciendi secundum Ysidorum undecimo Ethimologiarum, ita disciplina ista nulla obstante difficultate vel labore <per> predictas quinque partes animum lectoris movet ardore scienciam querendi et intelligendi. Unde pro consolacione huius laboris optime dicitur in quinto libro Moralium beati Gregorii super Iob capitulo tercio: Omnes, inquit, qui effodiendo aurum querunt, cum fodere alcius ceperint, ad laborem instancius inardescunt, quia quo se thesauro abscondito iam iamque appropinquare estimant, eo in fodiendo se enixius laborant; et quanto fiunt viciniores ad finem, tanto | [A13r in marg.] se exhibent ardenciores in opere. Laborando igitur non deficiunt, sed maius ad usum laboris crescunt, quia quo iam premia propinquare considerant, eo in opere delectabilius insudant. Ita est de sapiencia, de qua per Salomonem dicitur: Si quesieris illam quasi pecuniam et sicut thesauros effoderis eam (Proverbiorum secundo). Et quia aliquando desiderium sciencie vel sapiencie defertur, ut proficiat, et tarditatis sue sinu nutritur, ut crescat secundum Gregorium, ubi prius, ideo in commento super Marcianum: Omnem rerum manifestacionem virtutis perseverancia insistente adipiscimur, quia nichil valet semper laborare, nisi aliquis fructus sequatur ex labore, in quo notari moraliter potest, quod perseverancia inquisicionis fructum meretur consecucionis -- ut in dicto commento. Unde bene sponsa in sponsi sui spem anelans clamat (Canticorum tercio): 'in lectulo meo per noctes quesivi, quem diligit anima mea, quesivi illum et non inveni', abscondit se sponsus, cum queritur, ut non inventus ardencius queratur, et differtur querens sponsa, ne inveniat, ut tarditate sua capacior reddita multiplicius quandoque inveniat, quod querebat.
Titulus vero talis est: Anicii Manrelii Severini Boecii de musica, id est armonica, institucione, id est ordinacione, liber primus incipit. Boecius secundum Catholicon proprium nomen unius magni theologi et philosophi, cuius et ipse operis exstat autor. Et licet priorum nominum [-54-] cause minime assignentur -- ut in commento super Marcianum habetur in principio --, causa tamen nominis ipsius Boecii et cognominis merito poterit assignari. Hec igitur nomina per singula exponamus: Boecius igitur nominatur, Anicius quidem dicitur quasi invictus; nicos enim Grece dicitur victoria, vel victus componitur cum A et dicitur Anicos, id est invictus; unde Boecius dicitur Anicius quasi invictus, quia vicio vinci non potuit, vel quia a nullo secularium principum superari valuit. Dictus est eciam Manrelius a Manrelio Torquato, qui Torquatus dictus, eo quod in singulari certamine quendam Gallum vi[n]cit et torquem aureum | [B10r in marg.] ei abstulerit et sibi imposuerit, de cuius genere Boecius fuit. Severinus | [A13v in marg.] autem dictus a severitate iudiciaria, eo quod severe vel ut iudex se habebat. Boecius vero dicitur a Greco Boetes, id est adiutor, eo quod multorum fuerat adiutor et maxime Simachi, qui fuit socer eius. Item Catholicon: Boecius dicitur a Boetes pro quadam stella vel pocius signo; continet enim plures stellas, quia quidam dicunt undecimus secundum Hugucionem, bene itaque Boecius Boetes tale signum dicitur. In ipso enim tanquam in autore precipuo ipsa Arithmetica, ipsa Musica, ipse liber De disciplina scolarium, liber De trinitate, liber De duabus naturis et una persona in Christo, item liber De ebdomadibus, item liber De unitate et uno, item liber De bono ad Iohannem diaconum, item liber De consolacione philosophie et multa alia luminaria continentur. Ipse tamen librum De consolacione philosophie ultimo, tunc videlicet quando a Roma deiectus in Papiam a rege Theodorico fuit in exilium missus, scripsit multum precavens vitam silencio preterire.
De qua materia sic loquitur Salustius in principio libri sui: Omnes, inquit, homines, qui sese student prestare ceteris animalibus, summa ope niti decet, ne vitam silencio transeant veluti pecora, que natura prona atque ventri obediencia finxit. Sed nostra, inquit, omnis vis in animo et corpore sita est: animi imperio, corporis servicio magis utimur; alterum nobis cum diis, alterum cum beluis commune est. Quo michi, inquit, rectius esse videtur ingenii quam virium operibus gloriam querere, et quoniam vita ipsa qua fruimur brevis est, memoriam nostri quam maxime longam efficere; nam diviciarum et forme gloria fluxa atque fragilis est, sed virtus clara eternaque habetur. Hec Salustius. Unde Claudianus:
Inflammata semel nescit mitescere virtus.
Et Lucanus:
Et si bella quierunt, non periit virtus.
Plato quoque in Thimeo suo tales ociose natos appellat, qui vitam suam ocioso silencio pretereunt, ubi innuit, quod homo factus est ad philosophandum, scilicet ut sapiens sit, quod esse non potest, nisi philosophetur. Sapiencia enim -- ut habetur infra libro secundo capitulo primo -- est comprehensio veritatis eorum, que sunt, que immutabilem sui substanciam sorciuntur; [-56-] cuius comprehensionis | [A14r in marg.] amor est philosophia. Sicut philosophia est amor sapiencie: ita philosophus, qui amat sapienciam. Unde cum homines nati et facti sunt ad hoc, ut contemplentur celestia, ut in eis iusticiam naturalem inspiciant, iuxta quam se instruant et mores suos conforment. Illi, qui hoc non faciunt, ociose nati sunt secundum Platonem, ubi supra. Non enim conformant se huic, ad quod nati sunt, scilicet naturali iusticie, que in celestibus est, de quo silencio vel ocio nullatenus redargui potuit iste Boecius, sicut patet. Honestarum enim cogitacionum sibi quesivit comitatum cum Scipione Affricano dicente: Nichil minus | [B10v in marg.] solus sum, quam quando solus sum, neque minus ociosus, quam quando ociosus. Ipse eciam sectator Ovidii dicentis:
Da vacue <menti> quo teneatur opus,
et iterum:
Ocia si tollas, periere cupidinis arcus,
nequaquam auditor obliviosus effectus est eius, quod scribitur in prologo libri De principiis nature, ubi dicitur more laborancium, qui cantilenis et vocum dulcedine laboris tedia propulsant aut minuunt, litteris ocia redimere nosque sensu minus consolari.
Ista vero disciplina sicut et quelibet alia sciencia mathematica dividitur in theoricam et practicam. Theorica traditur a Pictagora, a Platone, Nichomacho, Philolao, Albino, Aristoxeno, Archita, Tholomeo et aliis, que ultimo tandem ab isto Boecio excellentissimo philosopho in hoc opere amplius pre ceteris est edita et optime compilata. Practica huius musice est cantilena, que quidem fit per instrumenta naturalia et artificialia, que scilicet practica quantum per instrumenta naturalia est a sanctis Gregorio et Ambrosio et Augustino Aurelio, a Guidone monacho, Claringenio, Reymundo, Egidio et aliis multis, quantum per instrumenta artificialia ab Euagrio citharista, id est Orpheo, et Amphione est diligencius propalata.
Et dividitur liber iste in prohemium et tractatum. Tractatus incipit ibi: Principio igitur de musica et cetera. Prohemium dividitur in duas partes, in quarum prima ponit prohemium summarium generale ibi: musicam naturaliter nobis esse coniunctam, in secunda ut ibi: Omnium quidem percepcio et cetera, ponit prohemium speciale. Boecius igitur de musica tractaturus hoc brevissimum premittit | [A14v in marg.] prohemium musicam naturaliter esse nobis coniunctam et mores honestare vel evertere.
Musicam naturaliter esse nobis iunctam sic probo: Animarum originem manare de celo inter recte philosophantes indubitate est sentencie secundum Macrobium libro primo De sompno Cipionis, ubi prosequitur: [-58-] et hec est perfecta sapiencia anime, dum corpore utitur, ut, unde orta sit, scilicet de quo fonte venerit, recognoscat, que -- ut paulo post dicitur -- de celo descendit. Ipsa quoque -- ut testatur Macrobius -- per singulos planetarum descendens a singulis aliquam contrahit virtutem vel proprietatem et ad armoniam, qua corpori anima adiungitur, planetarum singuli cooperantur. Unde sonorum musicorum, quos de sperarum celestium conversione procedere necesse est secundum omnes philosophos, anima non potest esse nescia; cuius racionem reddit Macrobius in secundo De sompno Cipionis dicens: Ideo in hac vita omnis homo sonis musicis capitur, quia in corpus defert anima memoriam musice, cuius fuerat in celo conscia. Item pro eo quod anima composita est consonanciis, idcirco consonanciis delectatur; similia enim similibus gaudent. Pro quo Albinus in commento super Thimeum Platonis: Numerus, inquam, fabricator est illius anime, quia anima facta est ad numerum et numerus eam facit -- ut infra dicetur, cum de humana musica fuero locuturus. Sed mirum videtur, quod dicitur, scilicet quod numerus animam facit, cum deus eam faciat sicut et alia omnia. Sed hoc repugnat | [B11r in marg.] ad illud, quod dico, quia deus creavit animam, qui cuncta creat; ipse enim est causa principalis omnium rerum. Et numerus animam facit, id est anima facta est ad numerum; numerus enim exemplar est non tantum anime, sed et aliarum rerum. Unde in capitulo primo primi libri Arithmetice dicit Boecius, quod numerus primum exemplar est omnium rerum in mente creatoris. Est igitur anima, que motus est racionabilis, facta ad numerum, id est proporcionaliter, ut scilicet proporcionaliter et concorditer omnia vincat et moveat, ex qua motus omnis et concordia consonanciaque in rebus provenit. Mira itaque est concordia nec inquisicione perceptibilis humana, quod animam incorpoream, cuius sedes et origo est celum, cuius existencia perpetua est, ita humiliari cogit, ut huic corpori, cuius origo et sedes est terra, cuius existencia est quasi momentum, velit coniungi, ita ut ab eo nequaquam postea velit egredi. Ut enim ait Augustinus: Nil tantum timet anima quantum exire de corpore, nec eciam infernum. Et ita cum ipsa anima musica conveniencia sit coniuncta, et per animam musicam nobis iunctam sentimus: illud, quod in sonis convenienter est coniunctum, appetimus et nos ipsos eadem conveniencia compactos esse cognoscimus -- ut habetur in prologo proximo sequente. Homo enim constat ex elementis quatuor, ex quorum proporcionali adequacione armonia et consonancia generatur -- ut habetur in Thimeo Platonis et in Marciano De sompno Cipionis et infra dicetur, cum de musica humana tractavero. Omnis enim concordia | [A15r in marg.] et adequacio provenit ex proporcionibus, veluti si quis in cithara tantum acuat unam cordam, quantum laxet aliam; inde est concordia et consonancia, quia proporcionaliter se habent acumen et gravitas, quod in quantum excedit acumen gravitatem, tantum exceditur [-60-] a gravitate. Et inde consonancia scilicet medium inter acumen et gravitatem, similiter deus elementa proporcionaliter adequavit, ut et levitas ignis et gravitas terre sibi proporcionaliter responderent. Quantum ignis superat terram levitate, tantum terra superat ignem gravitate, et ex illa naturali adequacione elementorum procedit naturalis adequacio astrorum, temporum, humorum in humano corpore, que omnia suam habent convenienciam, armoniam et consonanciam. Velut si quis velit miscere aquam frigidam cum calida, nisi quantum calida caloris, tantum frigida frigoris habeat, nullum medium faciunt, sed una corrumpit aliam; si vero adequate sint in frigitate et calore, tunc faciunt aquam temperatam: sic et in elementis nisi ignis tantum levitatis habeat quantum terra gravitatis, nullum medium potest ex eis fieri et per consequens nulla armonia. Ideoque dicitur Sapiencie undecimo, quod deus creavit omnia numero, pondere et mensura, id est proporcionaliter omnia adequavit. Quis igitur negabit musicam nobis naturaliter esse iunctam, cum ipsa animis humanis adeo dominetur, ut ea carere | [B11v in marg.] non possumus, et si velimus -- ut ipse testatur Boecius in fine prologi sequentis? Propter quod Plato in Thimeo ait utilitatem ex musica attributam esse humano generi per armoniam, que venit ad animam per auditum, quod patet, quoniam de irato pacatum, de insano sanum cantus delectacione reddit -- ut infra habetur prologo --, et hoc est, quia anima coniuncta et compacta est ex consonanciis, iccirco armonia consona invenit in anima motus sibi similes, id est concordes, ad hanc scilicet utilitatem, ut mores formet et instruat, delectet eciam et recreet. Sed secundum Platonem in Thimeo suo magis est utilis et commoda ipsa armonia, quia temperat humanos animos, quam quia delectat; pro quo eciam optime dicit glosa super illud Ysaye capitulo 23o: bene cane et cetera, admonet tuum canticum miseriarum suarum semper cantare, ne iterum paciantur eadem, quia -- ut scribitur in Historiis, ut tradunt phisici -- hanc esse musice naturam: si letum invenerit, leciorem facit, si tristem, tristiorem reddit. Et Wulstanus in Breviloquio suo: Musica est, inquit, virtus modorum vel troporum musice artis, ut gaudentes plus gaudere faciant et plus dolere dolentes; unde Iob tricesimo capitulo: versa est in luctum cithara mea et organum meum in vocem flencium. Hec pro prima parte huius prohemii, scilicet musicam naturaliter nobis esse coniunctam.
Pro secunda autem parte: et mores honestare vel evertere, id est destruere, loquitur Macrobius | [A15v in marg.] in secundo libro De sompno Cipionis dicens, quod non solum, qui sunt habitu stulciores ut meates, verum eciam universe barbare naciones cantus exercent, quibus vel ad ardorem virtutis animantur vel ad voluptatis molliciem resolvuntur; ad ardorem quippe virtutis, ut per cantus David, qui a puericia in hoc munus specialiter a domino est electus et cantorum princeps et carminum thesaurus esse promeruit, et ut per genus [-62-] cancionum, quod primus omnium Moyses invenit, qui canticum insigne deo cantavit, quando percussa Egipto decem plagis et pharaone submerso, populus per insueta maris itinera ad desertum gratulabundus egressus est dicens: 'Cantemus domino, gloriose enim magnificatus est' et cetera. Primum igitur secundum Augustinum in libro De utilitate psalmorum Moyses dux tribuum Israel choros instituit et utrumque sexum cantare deo canticum triumphale predocuit, postmodum Debora nobilis femina in libro Iudicum hoc ministerio functa reperitur. Iam vero postea multos invenies non solum viros, sed eciam feminas spiritu divino repletas dei cecinisse misteria, eciam ante David. Hec sunt cantica dei, que canit catholica ecclesia sancta, hec non solum cantorem non resolvunt, sed stringunt, non luxuriam suscitant, sed extingunt: hec cantica placent deo, ubi totum, quod agitur, spectat ad gloriam creatoris. Merito idem propheta omnes | [B12r in marg.] et omnia ad laudem dei cuncta gubernantis hortatur dicens: 'Omnis spiritus laudet dominum', seipsum quoque pollicens laudatorem dicebat: 'Laudabo nomen dei cum cantico et magnificabo eum in laude.' Que autem cantica provocant voluptatis molliciem, sunt veluti comiciorum et alia scenica officia tangencia; pro quibus dicit Augustinus in libro De utilitate psalmorum: Sit melodia condecens sancte religioni, non que tragicas difficultates exclamet, sed que in nobis Christianitatem demonstret, non que aliquid theatrale redoleat, sed punctionem peccatorum faciat. Unde Bernardus in quadam epistola ad Eugenium: Audi, inquit, canticum minus suave, sed salutare. Et Paulus Thimotheum discipulum suum admonet dicens: O Thimothee, dispositum custodi devitans prophanas vocum novitates (prima ad Thimotheum sexto).
Sequitur prologus libri.
[-64-] Liber 1 Proemii pars 1
[A16r in marg.] Omnium quidem et cetera: In isto prologo tria Boecius specialiter manifestat, scilicet necessitatem tradicionis sciencie, excellenciam et finem. Necessitatem huius operis intendit, cum dicit: Omnis percepcio sensuum naturaliter nobis adest, licet certa cognicio non nisi eruditis; et pro hac utilitate facit infra ante finem prologi, ubi dicit musicam ita nobis naturaliter coniunctam, ut ea carere non possumus, eciam si velimus. Excellenciam pandit, scilicet quando musica iram suggerit, clemenciam suadet et corporum morbis medetur -- ut per exempla varia patet infra. Finem demonstrat, quia principaliter ordinatur ad mores instruendos et animos exultacione virtutis in cultum divinum trahiciendos, cum infra dicat musicam non tantum speculacioni, sed moralitati coniunctam.
Et dividitur iste prologus in tres partes: In prima parte commendat musicam propter illam utilitatem, scilicet quod mores informat et instruit et recreat et delectat; qua de re de musica non docet aliquid invertere, ne animos audiencium et mores paulatim pervertat. In secunda parte, que incipit ibi: Quoniam vero, docet, qualiter antiqui summopere cavebant, ne quid novum vel superfluum in musicam introduceretur timentes, quod animos puerorum addiscencium a virtutis modestia prepediret. In tercia parte ibi: Tanta igitur, probat usque in finem prologi per multa exempla et experimenta musicam in affectionibus corporum et animorum quam plurima fecisse miranda, et hoc ad illum finem maxime, ut concludat musicam naturaliter nobis esse coniunctam.
Igitur sic incipit prologus: Omnium quidem percepcio, id est sensus perceptibiles, id est quibus aliquid percipitur. Pro | [B12v in marg.] intellectu huius littere est notandum, quod quedam sunt incorporea et invisibilia ut anima, quedam corporalia et visibilia ut corpora, quedam invisibilia et corporalia, ut sunt sensus corporei. Corporales enim sunt, quia corpori administrantur, et invisibiles, quia illud, quod dicitur auditus vel visus, non potest videri. Unde fit, ut, cum quinque sensus corporis alia exteriora senciant, se ipsos non senciunt. Visus enim se ipsum non videt, gustus se ipsum non gustat, quod si faceret, nunquam ieiunus esset; et sic de ceteris. Qualitates quoque tam diverse date sunt rebus, ut omnis sensus oblectamentum suum inveniat: Visum enim pascit pulcritudo colorum, auditum cantilene concentus, olfactum odorum fragrancia, | [A16v in marg.] gustum saporum dulcedo, tactum vero corporis aptitudo. Conveniens vero est divina intellectualiter investigare, mathematica disciplinaliter, et que ad phisicam pertinent, racionaliter.
[-66-] Adeo est naturale quibusdam viventibus hos sensus in suis instrumentis percipere -- non dico percipere hic pro perfecte capere, sed cognoscere --, ut sine hiis sensibus, hoc est sine aliquo vel aliquibus horum, animal non possit intelligi vel existere; nam sensus tactus est necessarius omni animali, quia sine sensu tactus nullum animal esse potest secundum philosophum secundo De anima commento septimo decimo. Quibusdam viventibus dicitur, quia quedam animalia vivunt, sed non audiunt, quedam senciunt, sed non vident, ut talpa. Unde non dicit 'omnibus viventibus' propter plantas et arbusta, que licet vivant per viriditatem, non tamen senciunt. Unde in primo Ethicorum: Vivere quidem commune videtur esse cum arboribus. Ut sine hiis scilicet sensibus animal non possit esse vel intelligi, scilicet quantum ad naturam, non secundum eorum usum.
Amplius ad litteram: Sed non eque, id est non sicut natura dat animalibus sensus, dat eorum cognicionem; quasi diceret: sensus naturaliter inest omni animali et usus eius; cognicio autem sensus, quid ipse sit et que sit eius natura et causa, non. Hic vult dicere: Quamvis de levi appareat, quod visus propter precipuam commoditatem datus sit hominibus ac auditus ad instructionem humane vite, tanquam sensus precipui, et similiter ceteri, licet non tantam afferant commoditatem quantam duo primi, et sic eorundem sensuum superficialis habeatur noticia: tamen unde proveniant huiusmodi sensus, non erit facile iudicare; et per consequens eorundem sensuum non colligitur equaliter cognicio, id est causa, et firma percepcio. Considerandum enim est, quia, cum sensus corporis sine labore adhibemus sensibilibus rebus, que percipiende sunt ab illis, non facile potest explicari vel diffiniri, que natura ipsorum quinque corporum sit, vel que proprietas sensibilium rerum, que | [B13r in marg.] percipiuntur. Natura siquidem requiritur sensuum et diffinitur, quod sunt corporei et invisibiles, ut est auditus corporeus et invisibilis; que percipitur ab auditu, id est vox, proprietatem habet, ut intelligatur aer esse commotus et percussus quodam ictu, que ipsa quoque incorporea est et invisibilis.
Unde in littera dicitur: Illaboratum est, id est sine labore aliquo constat illud, quod sine labore odoramus et gustamus; vel illaboratum est, id est investigatum est a sapientibus, licet non penitus comprehensum. Item in hoc percipio, quod oculus videt et quod auris audit, et sic de aliis sensibus non laboro; et talem esse sensuum naturam per imaginacionem cognosco. Similiter date linee maiorem minoremve aliam reperire nichil est difficile sensui; sed | [A17r in marg.] proposita mensura ut tanto maiorem tantove minorem reperiat, id non facit sensus prima concepcione -- ut infra quinto libro Musice capitulo primo.
[-68-] Unde illaboratum est, id est ad hoc non imponitur cura et solicitudo, sicut ad cognicionem sensus, quid ipse sit. Nam que sit rerum sensibilium proprietas et natura sensuum, illud non sese offert ex arupto nec cuilibet explicabile in continenti occurrit, cum veritatem rerum quilibet non facile comprehendit, nisi quem conveniens inquisicio ad illam inspiciendam direxerit, hoc est in diversas partes rexerit, que partes sunt sensus: imaginacio, racio et intellectus, que disciplina est; id est per partes istas necesse habet investigare, qui cupit rerum veritatem comprehendere. Simile habetur in Musica Ubaldi peritissimi musici dicentis: In quolibet, inquit, diversi soni cantu si queratur, que vox alii in eodem melo similis vel eque habeatur, illud non nisi assueciori tam ultro se ingerit; quod tamen studiosum est, quamvis nullatenus morabitur.
Unde consequenter in littera ponit exemplum de visu ibi: Adest enim, usque ibi: preterit. De quo inter doctos dubitatum fuit et diu quesitum, utrum exteriora repercuciant oculos, id est radios oculorum, qui secundum Epicureos sunt corpora specularia, radiosa et lucencia ad modum speculi, et sic in ipsis oculis res exteriores resplendeant et reluceant ad modum rerum, que in speculo apparent, et inde passio ad animam perveniat et inde visus contingat et res videantur; vel utrum radius oculi emissus ab oculo -- ut secundum Platonicos -- uniatur luci aeris, scilicet luci exteriori, et fiat una lux, ut ipsis unitis quicquid obstet aeri et illi luci aeris, obstet et luci interiori, que est vehiculum anime, et quicquid obstet luci interiori, obstet et anime, nimirum, quia ipsa lux interior est vehiculum, et inde fit passio anime, que visus appellatur, factus ex obstaculo, quia omnis sensus ex obstaculo et inde passio anime; quando enim patitur lux interior unita luci exteriori, patitur et anima. Sed hic dicit, quod ipsa dubitacio, id est questio, vulgum preterit, qui de huiusmodi dubitacionibus | [B13v in marg.] et subtilibus modicum interponit. Quia Tullius in translacione sua super Thimeum Platonis dicit: Nephas est in vulgus profari. Nam apud philosophos secreta divinitatis vulgo non propalabantur nisi sub quibusdam tegumentis; quia in Macrobio De sompno Cipionis legitur, quod Numenius a diis erat correptus, quia Eleucina sacra interpretando vulgavit. Unde beatus Gregorius septimodecimo Moralium super Iob dicit, | [A17v in marg.] quod apostoli curavere sumopere populis plana et capabilia, non summa atque ardua predicare; et paucis interpositis: Nam plerumque si auditorum cor verbi immensitate corrumpitur, lingua docencium indiscrecionis culpa multatur. Et idem Gregorius libro vicesimo: Lux quippe ipsa corporea, que oculos sanos irradiat, infirmos obscurat; et dum lippientibus oculis claritati solis intenditur, plerumque eis cecitas ex luce generatur. Super hoc verbo 'vulgo' notandum, quod dicit Priscianus, quod vulgus tam masculini quam neutri generis invenitur. Unde Iob 23o: 'Vulgum pauperem spoliaverunt.' Tamen [-70-] apud modernos 'vulgus' et 'pelagus' in singulari numero sunt neutri generis et in plurali masculini secundum Catholicon; hic tamen invenitur in masculino genere. Ostensa itaque difficultate in natura senciendi cognoscenda et hoc ex parte sencientis, ostendit eam ex parte sensati, id est rei vise, scilicet naturam visus nisi per investigacionem patere.
Ibi: Rursus quoque, usque: fer<i>ant auditum. Cuius littere is est sensus: Cum aliquem triangulum contingit respicere, quadratum, pentagonum vel exagonum et sic de ceteris, secundum quod oculis intuetur, bene novit, quod triangulus tribus angulis continetur, quadratus quatuor includitur angulis et sic de aliis, quot angulorum terminis singuli delatantur. Sed que sit horum natura, quod scilicet hec figura triangularis adeo sit princeps latitudinis, ut cetere superficies, scilicet quadratus, pentagonus et reliqui, in hanc resolvantur, ipsa vero, quoniam nec ab alia latitudine sumpsit inicium, in se ipsam solvatur; vel eciam, cum quadratum contingat respicere, utrum virtute ac potencia an eciam actu et opere sit quadratum vel quomodo eciam pentagonorum latera subcrescunt, et sic de aliis affectans firme percipere: necesse habet a mathematico querere; a mathematico, id est a doctrinali vel quadruviali et specialiter a geometrico. Nam Boecius secundo libro Arithmetice sue loquens de triangulis, quadratis et aliis remittit ad geometricum ita dicens: In geometria quoque idem planius invenitur. Unde cum circa huiusmodi difficilia et subtilia quandoque contingit errare, arte indiget hec inquirens. Et sicut est de visu et de re visa, quod eorum proprietas non nisi animi investigacione colligitur: ita de ceteris sensibus et sensibilibus dici potest.
Amplius ad litteram: Utrum venientibus ad visum figuris, id est speciebus rerum visibilium, hic philosophorum diverse tanguntur sentencie. Aristoteles enim dicebat: sicut audientes vel gustantes vel olfacientes aliquid introducimus | [B14r in marg.] nichil extramittentes, sic visu utentes et a visis aliquid trahentes oculos | [A18r in marg.] figuris afficimus, ut aliquid extrinsecum in nos recipiamus. Plato econtrario asserebat, quod, cum quid cernitur, per subtilissimos oculorum exitus ad extra mittitur; tamen secundum Albinum Grecum commentatorem super Thimeum Platonis, quis enim sine racionis inquisicione percipiet, qualiter auditus perveniet, cum due sint arterie, que a cerebro descendunt ad aures, per quas scilicet arterias lux interior, que vehiculum est anime, cuius sedes est in cerebro, venit ad aures. Aer vero percussus venit ad aurium foramina et pertingit lucem illam, que per arterias a cerebro descendit ad aures et obstat illi luci, cui quicquid obstat, obstat et anime; quia quicquid ipsa lux patitur, et anima patitur. Sed ipsa lux patitur per obstaculum aeris percussi, qui obstat ei in foraminibus aurium; igitur per idem patitur anima, et inde ista passio anime, que auditus [-72-] vocatur. Est enim ex obstaculo omnis sensus. Similiter descendunt arterie a cerebro per frontem ad nares, et per eas similiter descendit lux interior *ad vehiculum, cuius sedes cerebrum est, ad easdem aures,* cui luci in naribus obstat fumus collectus ex aliqua materia, qui fumus facit odorem. Odor igitur in naribus obstat illi luci, cui quicquid obstat et cetera, ut supra. Sed ipsa patitur per odorum obstaculum; per idem igitur patitur et anima, et inde passio anime nascitur, que odoratus vocatur. Venit similiter lux interior, que vehiculum est anime, per quasdam arterias, que similiter a cerebro descendunt: venit, inquam, ad palatum et in cavernis palati, quod cavernosum et spongiosum est. Humor vero obstat illi luci, et sic patitur ab humore, et inde patitur anima, et inde passio anime, que gustus vocatur. Similiter dicta lux interior descendit in singula membra corporis per quandam medullam a cerebro, que medulla per singula membra diffunditur. Et quecumque tangunt singula membra, obstant illi luci et ita obstant anime, et inde passio anime, que tactus appellatur. Quod autem per medullam descendit lux illa et inde proveniat tactus, istud patet ex hoc, quod, quando medulla desiccatur et deficit in aliquo membrorum, nullus in eo tactus est. Ex hiis itaque premissis patet, quod unus est iudex, scilicet sensus cerebri, per quem omnes sensus disponuntur. Pro quo beatus Gregorius undecimo Moralium super Iob capitulo quarto dicit: Pene multum latet, quod quinque sensus corporis nostri in omne, quod senciunt atque discernunt, virtutem discrecionis et sensus a cerebro trahunt.
Et redeo | [B14v in marg.] ad hoc, quod querebatur, quasi diceret: horum veritatem nullus nisi | [A18v in marg.] racionis investigacione comprehendet. Investigacio[nis] principium enim quodammodo est philosophie; nullus enim potest esse philosophus sine diligenti inquisicione et investigacione. Sed quod supradictum est, scilicet quod eorum sensuum natura nec rerum sensibilium proprietas potest cuique esse explicabilis, dici maxime potest de sensu et sensato auditus. Nam non solum visus natura ut sciatur, eget inquisicione, sed eciam omnes alii sensus et precipue auditus, ad quem tendit descendere, quia sub hoc continetur musica. Cuius scilicet auditus vis naturalis adeo sonos captat, id est cupit sive desiderat, ut non solum de hiis sonis iudicium capiat, id est diiudicet vocum proprietates mentis racione, ad quam per auditum intrat vox, differenciasque discernat, qui tamen nec iudicium integrum nec imas concipit differencias, licet confusam ac proximam verisimilitudinem inveniat, verum eciam delectetur sepius. Bene dicit sepius, quia auditus nunquam per se iudicat integritatem, sed frequentissime delectatur. Unde bene dicit: delectetur sepius, si modi dulces coaptati, scilicet proporcionibus consoni congruis, compositi, sobrii fuerint et morosi ad modum visus in coloribus et gustus in saporibus, qui in convenientibus delectantur. Et causa est, quia sensus est quedam [-74-] proporcio et ideo corrumpitur ex disconvenienti et excellenti excessu; nam excellens sensibile corrumpit sensum per philosophum tercio De anima, conveniens autem confortat et delectat. Si vero modi illi dissipati, diversi, divisi, dissoni, incoherentes et incompositi auditum percusserint, illa vis naturalis quasi iudiciaria, que auribus adest -- secundum Aurelium Augustinum in sexto Musice sue --, qua continua adsciscimus et absurda respuimus, statim offenditur et secundum textum angitur, quod idem est quod constringitur, solicitatur, afficitur, cruciatur. Unde primo Regum capitulo primo: Affligebat quoque eam emula eius et vehementer angebat. Et in epistola Alexandri magni ad Aristotelem magistrum suum capitulo quarto: Angebar, inquit, magis pro mutis animalibus quam pro nostrum temporum necessitate perdurabiliorem cunctis in rebus hominem quam pecudem recognoscens. Et in eodem quarto capitulo: que res me duplici tortura angebat.
Amplius ad litteram, ubi sequitur conclusio ibi: Unde fit, id est quia sic per musicam per auditum intromissam excitatur mens hominis; cum alie artes tantum verum inquirant, non tamen solum hoc facit musica, verum eciam mores permutat. Et hoc est, quod prohemium precedens designat, scilicet musicam nobis naturaliter | [B15r in marg.] coniunctam et mores honestare vel evertere.
Hic expedit prius exponere quedam verba, ut facilius sensus huius littere consequatur: Unde super hoc verbo mathesios sciendum, quod 'matho' Grece Latine dicitur addiscere vel docere; unde hec mathesis | [A19r in marg.] penultima producta sine aspiracione, id est divinacio. Item a 'matho' dicitur hec mathesis penultima correpta et aspirata, id est doctrina vel quadruvium. Unde illud: Scire facit mathesis, sed divinare matesis. Unde mathematicus, -ca, -cum doctrinalis, quadruvialis; et hec mathematica, -ce, id est quadruvium, quasi doctrinalis sciencia; quia, cum in aliis artibus solo sermone fit sciencia et doctrina, in hac eciam visu fit, quia, quod verbo ac racione dicitur, sub figuris oculis demonstratur. Itaque mathematica dicitur Latine doctrinalis sciencia, que abstractam considerat quantitatem. Abstracta enim quantitas est, quam intellectu a materia separantes vel ab aliis accidentibus in sola racio<ci>nacione tractamus, cuiusmodi est par vel impar vel huiusmodi; cuius species sunt quatuor, scilicet Arithmetica, Musica, Geometria et Astronomia. Et iste dicuntur quadruvium, a 'via' composita cum 'quatuor', quasi quatuor vie concurrentes et ad idem tendentes, scilicet ad sapienciam; sicut gramatica, dialetica et rethorica dicuntur trivium quadam similitudine quasi triplex via ad idem, id est ad eloquenciam. Unde triviales dicuntur, qui student vel docent in trivio, [-76-] sicut quadruviales in quadrivio. Super hoc verbo non modo sciendum, quod secundum Hugucionem ablativus vel dativus istius, scilicet 'modo', ponitur adverbialiter, scilicet pro 'nunc' vel 'aliquando' vel 'paulo ante' vel 'tantummodo' vel 'admodum', id est valde; sed hic pro 'tantummodo' ponitur, sic 'non modo' id est 'non tantummodo'.
Ergo cum -- ut dictum est -- aures mulceant soni concordes, exasperant vero econtra discordes, inde est, quod musica non tantum speculacioni insistit, id est veritatis investigacione, vel secundum Hugucionem de alto inspectioni, quod sapiencia in altissimis habitat, sicut et cetere discipline quadriviales circa investigacionem, id est inquisicionem, veritatis laborant; immo musica mores honestat, cum conveniencia appetat, vicia evacuat, cum absurda respuit. Et sic autor musicam moralitati coniunctam ostendit, quodammodo finem tangens, quandoquidem musica modulacione animi et gravantur, si incongrua sit, delectantur, si consona sit; igitur musica ad ethicam quodammodo pertinet. Speculacio est phisica, moralitas vero ethica, logica autem, que iungit naturam et mores. Et vere coniuncta est moralitati, quia hiis duobus modis, scilicet per mitigacionem ex dulci vel per induracionem ex incompositis cantibus, delectatur vel exasperatur.
Ait enim nichil tam proprium esse humanitati, proprietati scilicet, qua quis dicitur homo, vel humanitati, id est mansuetudini vel moralitati, quam dulcibus modis, id est suavibus, iocundis vel amabilibus modulacionibus et cantibus, remitti, id est leniri, quod idem est quod placari vel mitigari, contrariisque, scilicet asperis et absurdis, astringi, id est asperari vel indurari, | [A19v in marg.] quod idem est quod exacerbari, id est commoveri vel asper fieri. Et cum 'modus' plurima significata habeat, | [B15v in marg.] ut videlicet aliquando ponatur pro termino, fine, mensura, manerie, condicione vel temperamento, hic tamen ut communiter accipitur pro tropo vel cantu; et inde modulus, id est parvus modus. Unde in libro De gestis Appollonii: lire modulos dulces cantibus miscet. Et modulus secundum Catholicon est tropus vel cantus, qui precinitur in principio misse vel matutinarum vel vesperarum. Et quod consona oblectant et adversa perturbant, id non solum se tenet in hoc vel in illo studio vel in homine complexionato ad hoc vel illud studium, nec eciam tantummodo se habet in adolescente vel iuvene nec primis etatibus, mediis vel ultimis; verum eciam, licet studium secundum Tullium in Rethorica sit animi assidua et vehemens ad aliquam rem applicata magna cum voluntate occupacio, illa tamen oblectacio et illa exacerbacio per cuncta studia, in quibus homines student, et in quemlibet studiosum quibuslibet studiis quomodolibet curiosum diffunditur, id est diversis modis funditur, extenditur vel dilatatur. Nam [-78-] cum substancia soni sit natura celestis, similiter et illud, quo mediante iungitur anima corpori, quia ipsa manet in animali, dum durat animal: ideo semper delectatur in sonorum modis; sed quia eius actus diversificatur secundum diversos et eciam secundum diversa tempora, ideo diversi diversis et idem diversis temporibus delectatur modis.
Et infantes: littera plana est.
Hinc Plato postquam successione Pictagorice discipline et ingenii proprii profunditate cognovit nullam esse iugabilem competenciam sine numeris, quos Pictagoras primus omnium Grece gentis secundum Macrobium tanti secreti compos in musica deprehendit; qui sunt epitritus, emiolius, duplaris, triplaris, quadruplus, epogdous atque lima: dictus Plato in Thimeo suo mundi animam per istorum numerorum contexionem ostendit ineffabili dei fabricatoris providencia constitutam et per consequens musica conveniencia fuisse coniunctam. Unde cum anima contexta numeris musicam convenienciam de se creantibus secundum Macrobium fuerit nobis coniuncta convenienterque, id est proporcionaliter, coaptata: non debet cuiquam mirum videri, si illud excipimus, id est eligimus, extrahimus vel supra alia capimus, quod apte et convenienter in sonis vel cantibus est coniunctum, vel si in eo eciam delectemus, quod natura est nobis insitum. Nam illa similitudine, qua coniunctam compactamque ex consonanciis animam esse cognoscimus, ex qua motus omnis et concordia consonanciaque in rebus provenit secundum commentatorem [A20r in marg.] super Thimeum Platonis, eadem conveniencia, equalitate et similitudine, id est proporcionabili equacione, nos esse compactos sentimus.
Hic Boecius per iam dicta confirmat Platonem in Thimeo suo, quia essencia anime est motus, motus vero decessio ab uno in aliud est. Unitas vero et alteritas essencia numeri est: igitur anima ex numeris. Item omnis motus discors vel concors est, anime vero motus discors esse nequit; sed omnis concordia ex proporcionibus: igitur anima ex proporcionibus; | [B16r in marg.] sed omnis proporcio ex numeris: igitur anima ex numeris. Etenim quamdiu equalitas, concordia et proporcio humorum per alimentum corporis viguerit, manet anima regens corpus integrum et quasi organum unum contemperatum et dispositum, ut in se melos musicos contineret secundum Augustinum De spiritu et anima secundo; sed cum omnis dissolucio ex discordia et inequalitate contingat -- ut in dicto commento super Thimeum Platonis --, post recessum anime corpus quasi confractum et inutile iacet sine regimine.
Et hoc est, quod similitudo quidem amica est, dissimilitudo autem odiosa atque contraria, cum simile simili gaudeat. Et Marcus Tullius [-80-] in libro De amicicia: Nichil est, inquit, quod ad se rem ullam tam aliciat et tam trahat quam ad amiciciam similitudo. Conceditur profecto verum, ut bonos boni diligant asciscantque sibi quasi propinquitate coniunctos atque natura; nichil est enim appetencius similium sui nec rapacius natura. Et in eodem libro: Dispares mores disparia studia sequuntur, quorum dissimilitudo dissociat amicicias. Nam non ob aliam causam ullam boni improbis, improbi bonis esse amici non possunt, nisi quod tanta est inter eos, quanta maxima potest esse, morum studiorumque distancia. Hec Marcus Tullius. Et philosophus in primo Ethicorum: Unicuique est delectabile id, ad quod dicitur amicus talium; puta equus delectabilis est diligenti, et inspectiones rerum, ut sunt consideraciones in scienciis speculativi intellectus, delectabiles diligenti eas, et universaliter secundum virtutem diligenti eam omnia sunt delectabilia. Hec philosophus. Ex similitudine gencium itaque et mencium surrepit diversitas morum.
Nam animus lascivus, dissolutus, delicatus modis lascivioribus delectatur et sic amplius movetur ad lasciviam, vel delectat, quia invenitur 'delecto, -as', id est gaudere vel iocundari, et 'delector, delectaris' deponens in eodem sensu; sed et 'delecto, -as', dictum de 'de' et 'lacto, -as' significat magis passionem intrinsecus natam quam actionem transeuntem, sed istam significat ad modum actionis secundum Hugucionem. Ipse eciam audiens aliquando modos lasciviores et dissolutos emollitur ac frangitur, id est fit valde mollis et debilis, scilicet non firmus, et sic refrenatur, quia diversi modi musice diversos incitant effectus. | [A20v in marg.] Eodem modo mens mota et aspera vel incitacioribus, id est provocacioribus vel strictis, modis gaudet vel eisdem eciam asperatur, id est exacerbatur vel movetur. Unde Guido in Micrologo dicit, quod pro diversitate gencium ac mencium quod huic displicet, ab illo amplectitur; et hunc oblectant nunc consona, ille probat magis diversa; iste continuacionem et molliciem secundum mentis sue lasciviam querit, ille ut pote gravis sobriis cantibus demulcetur, alius vero ut amens incompositis | [B16v in marg.] et amfractis pascitur vexacionibus. Unde Iuvenalis: Ad mores natura recurrit.
Hinc est, id est propter tales diversitates mencium, quia diversus modus diverse complexioni convenit, <quod> modi musici, quos tropos vel tonos nominant secundum istum Boecium primo libro, quatuor sunt vocabulis, id est nominibus, gencium designati: sicut modus lidius dicitur a rege Lidorum, cui nomen Chorebus, id est Atis filius, qui cithare quintam cordam adiunxit; item frigius modus a quodam Frige, quo nomine sepe vocantur Troiani, qui Hiangnis Frix nomine sextum apposuit nervum; item dorius modus dictus a quibusdam Grecis, qui Dorii vel Dores secundum [-82-] Ysidorum nono Ethimologiarum et dicti sunt a Dorio filio Neptuni. Unde cum diversitas troporum diversitati mencium aptetur, ut scilicet unus autenti deuteri fractis saltibus delectetur, quia proprietas deuteri est pocius salire quam progredi, alius plage triti eligat voluptatem; uni autenti tetrardi garrulitas magis placet, alter eiusdem plage suavitatem probat; et sic de ceteris secundum Guidonem: inde est, quo tropo vel modo talis gens delectat, tali vocabulo vel nomine modus ipse nominatur vel nuncupatur. Et ita fit, quod unusquisque illo modo vel tropo gaudet et illum cantum sonorius pronunciat multo, quem secundum mentis sue insitam qualitatem ac similitudinem morum probat. Nam sicut dicit Guido in secundo Micrologi sui, quod in omnibus modis cum grave fuerit melos, gravibus aptetur melis; cum vero alta fuerint mela, et altis melius coniungantur: simile dicit hic Boecius, quod mollia duris nec dura mollioribus connectuntur nec gaudent, sed similitudo et equalitas -- ut supra dicitur -- delectacionem conciliat et amorem, cum illa delectacio sit ex applicacione convenientis cum convenienti percepta.
Sed huic potest obici, quod contraria commiscentur et ad invicem ordinantur ut in naturalibus, sicut patet in mixtis; igitur et cetera. Item consonancia est dissimilium vocum in unum redacta concordia -- ut patet in fine capituli secundi; igitur et cetera. Huic respondeo per Aristotelem primo De generacione ante finem, quod hoc est propter temperamentum et sic est ibi similitudo et conveniencia; nam ad hoc, quod fiat mixtio agens intendens mixtionem, utitur qualitatibus unius elementi ad reprimendum excessum alterius elementi. Utitur enim caliditate ignea ad reprimendum excessum frigiditatis aque, similiter utitur humiditate aquea ad reprimendum siccitatem terream, et deinde corrumpuntur qualitates elementorum in materia quantum ad eorum excessus, et forme substanciales elementorum corrumpuntur; quibus corruptis | [A21r in marg.] inducitur forma mixti cum qualitate quadam media, que est quasi quoddam temperamentum, et sic contraria, id est qualitates contrarie elementorum, sub forma mixti adinvicem ordinantur, et illud mixtum continet virtualiter qualitates elementorum. Idem dico ibi de | [B17r in marg.] mollibus et duris, que se invicem sustentant ut ossa, que sunt corporis vel<ut> solidamenta, et nervi, qui sunt ligamenta, et hec omnia a sanguine nutriuntur.
Hec excipiuntur a littera, que sic incipit: Hinc internosci. Hinc, id est quia musica est ita coniuncta nobis, internosci potest, id est inter hec cognosci potest. Item: Hinc morum mutaciones. Hinc, id est de musica modesta vel non modesta. Item: Hinc est, quod modi. Hinc, id est quia unaqueque mens gaudet sua musica, id est ad unanimitatem vel moralitatem.
[-84-] Usque ibi: Unde Plato, ubi dicitur, quod Plato ille magnus philosophus maxime iubet cavere, ne de musica bene morata, id est bonos mores sequente vel informata moribus vel instructa, aliquid permutetur. Cuius iussionem imitatus ipse Boecius infra in libro quarto capitulo tercio ita dicit: Nos vero cavemus aliquid ab antiquitatis autoritate transferre vel transvertere. Ipse enim Plato negat aliquam tantam labem, id est perniciem, putredinem vel ruinam, morum posse in re publica inolere quam paulatim invertere, id est inversionem fieri, de musica modesta, que dicta est modesta a modo et temperie nec plus quicquam nec minus agens, ac de musica invertere pudenti, id est verecunda, que pudorem habet, si in aliquo deficiat. Est enim differencia inter pudentem et verecundum, quia pudens est, qui opinionem veram et falsam metuit, sed verecundus non nisi veram. Et in quarto Ethicorum: Qui timet malam opinionem, decens est et verecundus; qui autem non timet, inverecundus. Et dicitur verecundus a vereor, vereris, quia verum erubescit.
Et prosequitur Plato dicens, quod huiusmodi inversiones in musica statim per sensum auditus animos audiencium pati scilicet faciunt et paulatim discedere a priore statu modesto et pacato et per consequens a morum consideracione. Unde fit, quod, sicut modesta musica suavis et mansueta discordes anime motus reducit ad concordiam -- sicut patet, quando insanos revocat ad sanitatem, iratos pacat, morbis medetur et moribus dominatur --, ita vel lasciviores modi vel asperiores humanos animos a virtutis modestia prepediunt. Nullumque honesti, quantum ad se, quia honestum nichil habet turpitudinis, vel eciam recti, quantum ad proximos, vestigium retineri scilicet permittunt; prout videlicet erit, si vel per modos lasciviores, quos voces pronunciant delicate, cuiusmodi voces sepe comitantur mentes dissolute, aliquid inverecundum scilicet in musica et tumultuarium mentibus hominum illabatur, | [A21v in marg.] hoc est intro labatur vel incidat, vel per modos asperiores, qui animos auditorum reddunt crudeles, aliquid illabatur ferox, id est sevum -- unde Marcialis: Pictagorici edocuerunt ferociam animi cum tibiis emollire -- vel eciam aliquid immane, id est efferum, crudele, immansuetum, terribile. Unde Iob 36o capitulo: Immanibus lux absconditur. Et super eundem locum beatus Gregorius in Moralium: Immanibus lux absconditur, quia nimirum superbientibus | [B17v in marg.] veritatis cognicio denegatur.
Unde consequenter Boecius intencionem confirmans et ostendens propositum ibi: Nulla enim, dicit, quod nulla via, hoc est per nullam viam, magis quam aures patet introitus disciplinis, id est per disciplinas, ad animum, id est ad unanimitatem vel moralitatem, quia per aures iudicamus et per eas facilis est descensus ad animum disciplinis; dicit scilicet [-86-] moralibus et non speculativis. Vox enim non est via ad scienciam primo, sed signa ipsa, tamen vocis modulacio pertinet ad disciplinam moralem. Et verum est per accidens, quod sermo bene audibilis est causa discipline, id est gracia signati, quod est in anima docentis et sic exprimitur addiscenti. Et hoc est, quod vult Aristoteles dicere primo De generacione, quod habentes qualitates simbolas, id est similes, faciliter transmutantur et accipiunt esse novum.
Cum igitur duo sunt sensus disciplinabiles, scilicet visus et auditus, sed auditus pocior est secundum philosophum in libro De sensu et sensato, si rithmi, qui et medela sunt ad leniendum humanos animos, ut per rithmos metricam et rithmicam musicam intelligamus, et modi, qui in neumatibus, cantilenis et consonanciis consistunt ad humanas mentes conformandas, recreandas et delectandas, ad alicuius animum per aures usque descenderint: non erit dubium, quin eodem modo atque ipsi sunt, quo mentem afficiant et conforment, scilicet ad habitum, hoc est: si asperi fuerint, mentes crudeles reddant et exasperent; si molles, effeminent et enervent; si mediocres, mitigent et exornent. Concordia enim ornatus est anime, que ex consonanciis est compacta.
Et hec in gentibus experimentaliter intelligi poterunt, videlicet in Getis, hoc est in Gotis secundum Ysidorum nono Ethimologiarum a Magog filio Iaphet nominatis, gens fortis, que est et potentissima corporum mole ardua amorum genere, id est diversitate, terribilis. De quibus Lucanus: Hinc Dacus premat, inde Getes occurrat Hiberis. Horum enim Getarum ille gentes, que sunt asperiores, modis durioribus, id est diatonici<s>, delectantur. Et huic itaque materie concordat Guido in Micrologo suo, ubi docet: Ut rerum eventus sic cancionum imitetur effectus, ut videlicet in tristibus rebus graves | [A22r in marg.] sint neume, in tranquillis iocunde, in prosperis exultantes. Unde Ovidius:
Leta quidem cecini letis cano tristia tristis.
Conveniens operi tempus utrumque suo.
Est et in evangelio Mathei undecimo. Que vero sunt mansuete, modos eligunt mediocres, id est enarmonicos, quamvis hiis temporibus nullum pene genus admittitur mansuetum; illud autem genus, quod molle ac lascivium, id est laxum, solutum et vanum est genus humanum vel modernum -- sicut est, quod plurimi mente dissoluti maxime magis gloria cupidi vocibus fictis, strictis nec semiplenis, ut abiecta veritatis regula secundum voluntatem propriam evagentur, pronunciant -- illud totum scenicis, id est communibus, | [B18r in marg.] modis cromaticis ac theatralibus modis tenetur.
Et sunt modi scenici et theatrales, qui pertinent ad theatrum et ad [-88-] scenam. Theatrum enim a spectando dicitur, quia in eo populus stans desuper atque spectans ludos contemplatur; scena vero est locus infra theatrum in modum domus constructa cum pulpito, ubi cantabant comici, traici, atque saltabant histriones, mimi; et sunt officia scenica trageti, comedi, temelici, histriones, mimi et saltatores. De quibus Ysidorus duodevicesimo Ethimologiarum 43o. Et isti ludi scenici secundum Augustinum De civitate dei libro secundo autoritate pontificum Rome ingravescente pestilencia primitus instituti sunt, sed et de hiis lascivis et dissolutis cantatoribus loquitur frater Gilbertus de Tornaco libro sermonum sermone 38o: Hic, inquit, succinit, ille discinit, alter quasdam medias notas dividit et incidit. Nunc vox stringitur, nunc frangitur, nunc inpingitur, nunc diffusiori sonitu dilatatur. Aliquando, quod pudet dicere, in equos hinnitus cogitur, aliquando virili vigore disposito in feminee vocis gracilitate acuitur. Iterum corpus totum quibusdam gestis histrionicis agitatur, torquentur labia, rotantur oculi, ludunt humeri, et ad singulas quasque notas digitorum flexus respondet. Et paulo post adiungit: Nec timetur illa tremenda magestas, cui assistitur, ubi sacratissimus ille sanguis in calice bibitur, aperiuntur celi, assistunt angeli; et ubi terrena celestibus iunguntur et angelis homines associantur. Et subdit: Quod sancti, inquit, instituerunt, ut infirmi per cantus excitarentur et ad effectum pietatis: hodie assumitur in usum illicite voluptatis. Hec Guibertus. Pro quo Hostiencius De vita et honestate clericorum capitulo Ut quisque: Caveat, inquit, cantor, ne deum moribus stimulet, dum populum vocibus delectat secundum Gregorium, nam secundum Ieronimum deo corde pocius quam voce cantandum est. Hec Hostiencius.
Et hec littera usque ibidem: Fuit vero, ubi dicitur, quod olim | [A22v in marg.] musica erat pudens, id est verecunda, ac modesta, id est temperata et discreta, dum scilicet simplicioribus, id est non variis, organis ageretur vel duceretur; quando scilicet non erant corde, ut nunc sunt in cithara. Et hic accipitur organum pro quolibet instrumento vel pro modulacione, que fit in cantilena; dictum ab 'orge', quod est cultura, quia debemus organis uti ad dei honorem. Aliquando autem organum est nomen generale omnium instrumentorum vel musicorum vasorum, aliquando vero dicitur specialiter [-90-] pro quodam instrumento, cui folles adhibentur.
Ubi vero, id est postquam, musica varie, hoc est diversis et incertis viis, permixteque est tractata, id est frequenter hac et illac tracta -- varie dicitur propter diversa genera instrumentorum, permixte propter multimodas adiectiones cordarum, vel permixteque dicit, eo quod postquam cantus nimis molles vel nimis asperi mediocribus et temperatis, sicut genus armonicum vel cromaticum diatonico, permixti sunt --: statim dicta musica prius modesta | [B18v in marg.] et temperata ex tali admixtione amisit modum, id est mensuram, maneriem, condicionem et temperamentum, gravitatis, id est firmitatis vel venerabilitatis, que erat in genere diatonico, ac eciam virtutis, que est optimus animi habitus, amisit. Est enim virtus in modo, que nec ultra nec infra procedit. Nam postquam cantum masculum et firmum in molliciem et lasciviam usus pervertit, non potuit musica antiquam virtutem suam, qua natura humana musicis sonis restringitur et laxatur, excitatur et pacatur, sicut primitus exercere. Unde musica pene, id est fere, in turpitudinem, id est difformitatem secundum Catholicon, quasi deorsum a forma, id est pulcritudine, prolapsa, id est procul lapsa, minimum, id est parum ut 'non', servat, id est retinet vel custodit, antiquam speciem, id est pulcritudinem vel formam, secundum quod dicitur: Species Priami digna est imperio. Unde Plato dicit nequaquam oportunum esse, conveniens, utile nec necessarium, pueros ad omnes modos, hoc est ad omnes maneries cantuum, troporum vel tonorum, erudiri, id est instrui quasi extra ruditatem poni, immo pocius ad simplices, que sunt sine parcium varietate, ac ad modos valentes, id est sanos vel qui sunt maioris precii propter sue modestie firmitatem.
In hac itaque sentencia illud est maxime retinendum, id est memorie commendandum, quod, quandocumque contingit per parvissimas mutaciones de musica quocumque modo aliquid permutari, dum illud mutatum recens fuerit, id est novum, pro eo quod adeo minutissime sunt, ille mutaciones minime sensiuntur. | [A23r in marg.] Postea vero cum collecte multiplicitate fuerint in summam, magnam faciunt differenciam et distanciam; et si per aures, hoc est per sensum auditus, illud, quod perversum est in musica, usque ad animum delabatur, id est deorsum labatur secundum Catholicon, morum fieri permutacionem non erit dubium -- sicut supra monstratur.
Sed et huic, quod dicitur de parvissimis et latentibus mutacionibus, concordat Aristoteles in principio Celi et mundi dicens, quod parvus error in principio multus est in fine. Et beatus Gregorius in secundo libro Pastoralium capitulo 42o: Altos, inquit, gurgites fluminum parve, sed innumere replent [-92-] gutte pluviarum. Et minuta sunt, que erumpunt in membris per scabiem vulnera; sed cum multitudo eorum occupat, sic vitam corporis sicut unum grave inflictum pectori vulnus necat. Et Augustinus super illud Iohannis: sic deus dilexit mundum et cetera: Hoc, inquit, facit sentina, quod facit fluctus irruens, paulatim sentina intrat, sed diu intrando et non exhauriendo mergit navim. Unde Ecclesiastici undevicesimo: Qui modica spernit, paulatim decidet. Super quod Ecclesiastici beatus Gregorius decimo Moralium capitulo decimo dicit: Si enim curare parva negligimus | [B19r in marg.] insensibiliter seducti, audacter maiora perpetramus.
Idcirco et Plato optime moratam musicam, id est plenam moribus vel moribus instructam, prudenterque, hoc est perite, callide, considerate facundeque, coniunctam arbitratur, id est existimat, magnam esse custodiam, id est curam, rei publice, ut videlicet musica ad virtutem et utilitatem rei publice servetur, ut sit modesta, id est temperata, ac simplex, id est sine plica vel parcium varietate, et eciam mascula, id est fortis, non effeminata, id est valde mollis et debilitata nec flexibilis, videlicet viriles animos faciens ad honestatem, non effeminatos ad voluptatem, nec fera, id est crudelis vel aspera, nec eciam varia, id est incerta, mixta et diversa; vel fera dicit propter iracundiam, varia propter levitatem. Quoniam de re publica salvanda erat antiquis omnimoda cura, et istius utilitatem proprie vite preponebant, prout narrat Augustinus De civitate dei libro primo capitulo sextodecimo et Tullius De officiis libro primo et tercio.
Quod, scilicet ut musica talis esset, maxima op[er]e, id est studio, tutela vel auxilio, serva<ve>re, id est custodierunt, Lacedemonii vel Lacedemones, quod idem est, secundum Ysidorum nono Ethimologiarum dicti a Lacedemone Semele filio, qui civitatem Lacedemoniam condidit, dum apud eos Lacedemonios vel Lacedemones doctor musicus nomine Thaletas Cretensis Gortinus magno precio ascitus, id est vocatus vel precio attractus, quia bene instruxit nec musicam variavit, | [A23v in marg.] pueros disciplina musice artis imbueret, id est infunderet vel formaret. Et dicitur Thaletas Cretensis ab insula, que Creta dicitur, quedam scilicet provincia Grecie in mari sita; Gortinus autem dicitur a tali nomine possessivo quasi Gortini filius. Marcianus vero in secundo libro De nupciis Mercurii et Philologie loquitur de deliciis Milesiis, id est secundum glosam de iocundis carminibus a Milesio Thalete scriptis: Milesius enim est civitas, de qua fuit unus e septem sapientibus; unde et Milesius dictus est. Et tutela et cura rei publice circa musicam bene moratam <fuit> antiquis in morem, hoc est [-94-] in probatam vetustate consuetudinem, diuque permansit, hoc est tali custodia et diligencia longo tempore inter eos duravit. Sequitur secunda pars prologi.
Liber 1 Proemii pars 2
Quoniam vero: Ad cuius secunde partis intelligenciam faciliorem et lucidiorem contuitum dicendorum sciendum est secundum Catholicon, quod Sparta quedam civitas Licaonie est, que et Lacedemonia eadem est, a Sparto filio Foronei est vocata sicut et Lacedemonia a Lacedemone Semele filio; unde Lacedemonii vel Lacedemones dicuntur Spartani. Et qualiter hoc contingit, narrat Ysidorus nono Ethimologiarum capitulo duodevicesimo: Lacedemones, inquit, diu perseverantes in bello contra Messenios veriti, ne diuturnitate prelii spem prolis amitterent, preceperunt, ut et virgines eorum cum iuvenibus domi relictis | [B19v in marg.] concumberent; sicque ex promiscuo virginum et maritorum concubitu iuvenes de incertis parentibus nati ex notha materni pudoris Spartani vocati sunt. Hec Ysidorus. Et a Sparta secundum Catholicon dicitur hic et hec Sparciata, -te, nomen patrie. De quibus Sparciatis legitur primo libro Machabeorum capitulo duodecimo, ubi habetur, quod Ionathas summus sacerdos et princeps gencium Iudeorum misit viros Romam, et ad Sparciatas et ad alia loca misit epistulas secundum eandem formam statuere et renovare cum eis amiciciam; et ibidem: inventum est in scriptura de Sparciatis et Iudeis, quoniam sunt fratres, quia sunt de genere Abraham. Item de terra Licaonia habetur in libro De gestis Alexandri magni, ubi scilicet duodevicesimo capitulo dicitur, quod Alexander primo transit in Traciam, postea pergit in Licaoniam.
Unde hic dicit Boecius, quod quidam musicus nomine Thimotheus Milesius veniens in illam civitatem, que Sparta dicitur, que et eadem est Lacedemonia, addidit ad citharam et dedit illis Spartanis vel Lacedemoniis unum nervum, id est cordam unam, super illum cordarum numerum, quem superius nominatus Thaletas Cretensis nuper servavit, sicut ante repererat a Mercurio inventum et a Chorebo, Hiangni, | [A24r in marg.] Terpandro et aliis additum, de quibus habetur infra hoc eodem libro capitulo undevicesimo. Et hic est differencia notanda inter reperire et invenire: nam reperimus ultro occurrenda, invenimus quesita. Unde Grecismus:
Quesita invenio; reperis, quod sors parat ultro.
Propter quod igitur additamentum, quia multipliciorem et magis variam fecerat musicam Thimotheus predictus, dicti Lacedemones exegere eum de Licaonia, id est expulerunt et eiecerunt Thimotheum de terra illa, consultumque de eo factum, id est decretum vel iudicium. Dicit enim Papias: consultum providencia, consultum placitum; ex placito enim et providencia [-96-] Sparciatarum sequebatur iudicium in Thimotheum exulandum. Sed quia insigne est, id est nobile vel eminens signum pre aliis, in lingua, hoc est in linguagio, Sparciatarum, id est gencium civitatis Sparte, illam Grecam litteram Sima, que est S Latina, vertere in Ro Grecam, que est R Latina, ut 'Thimotheur' pro 'Thimotheus', sicut diverse gentes diversa habent signa: ideo Boecius in hoc loco illud consultum vel iudicium in eisdem apposuit Grecis verbis. Unde hisdem verbis dicit, quia non adeo concinnum esset in nostris verbis. Ubi dicit apposui, morem illorum designat in hac littera, ne decipiamur in legendo has litteras.
Quod consultum litteris Grecis scriptum id scilicet continet, hoc est scilicet in summa continet illud: quia Thimotheus Milesius multipliciorem reddiderat musicam et pro simpla et virili fecerat illam variam ab illa, quam prius audierant Sparciate, idem Sparciati vel Spartani imposuerunt Thimotheo et super hoc eum accusaverunt, | [B20r in marg.] quod per multiplicem musicam puerorum animis, quos erudiendos acceperat, officeret, id est noceret, et ab antique et in[s]olite virtutis modestia, id est a virtute, que modestum facit, prepediret, id est impediret, et armoniam, id est modulacionem, quam modestam et temperatam susceperat, in genus cromaticum, quod coloratum et variatum dicitur a croma, quod est color, et per consequens in genus, quod est mollius, invertisse. Idcirco sepe dicti Spartani succensuerunt, id est sentenciam protulerunt in Thimotheum Milesium exulandum. De quo Thimotheo in secundo Methaphisice loquitur philosophus dicens: Si Thimotheus non esset, tunc careremus multo de disposicione musicali. Et sic finitur secunda pars huius prologi et sequitur tercia.
Liber 1 Proemii pars 3
[A24v in marg.] Tanta ergo: ubi prosequitur, quod tanta erat diligencia musice apud Spartanos et antiquos, hoc est musica erat tante reputacionis apud eos, quod arbitrarentur, id est estimarent, musicam hominum animos optinere, id est mentibus et moribus dominare humanis. Vulgatum enim, id est publicatum et notum, erat apud eosdem Lacedemones per historias, quam sepe illud naturale vicium scilicet iracundiam, id est frequentem et levem iram, cantilena repress<er>it, id est restrinxerit et clemenciam suaserit, quam multa eciam in affectionibus, id est desideriis vel intencionibus, corporum vel animorum miranda perfecerit, scilicet de egro sanum, de insano pacificum, quia affectiones corporis sunt egritudo, sanitas et cetera. Anime autem affectiones sunt ira, gaudium et cetere passiones, que scilicet mirandis probat experimentis iste Boecius dicens: Cui enim est illud ignotum, inquit, quasi diceret 'nulli', quod, [-98-] cum quidam ebrius adolescens Taurominitanus, hoc est de civitate Taurina dicta ab abundancia taurorum secundum Catholicon vel a Tauromitana, que est urbs Sicilie secundum Papiam, adolescens, dico, incitatus, id est ira commotus vel provocatus, fuerat et turbatus vino, vel sub aspero sono frigii modi, hoc est per sonum autenti deutri, id est tercii toni, tropi vel modi, cuius proprietas est fractis saltibus huc et illuc salire: Pictagoras ille magnus philosophus dictum adolescentem spondeo succinente, id est per talem gravem modum succinentem, id est subtus canentem, reddidit miciorem, id est lenem et mansuetum, ac sui compotem, id est competentem et voti sui assecutorem. Quoniam contrariis contraria curantur, ideo fecit spondaica modulacione canere, ut illum, quem insanum fecerat modi velocitas, mitem et pacificum redderet spondei tarditas. Iambicum enim metrum et frigius modus ad iram et insaniam provocant. Verum invectionem scribentes ut hostes ad insaniam commoveant, metri istius velocitate utuntur.
Et prosequitur Boecius: Nam cum scortum, id est meretrix, clausa esset in domo rivalis -- rivales dico, qui eandem habent amicam, quia de uno rivo vel uno amore bibunt -- atque dictus ebrius adolescens furens, id est insanus vel amens, domum vellet comburere, in qua erat amica | [B20v in marg.] sua, quia forte non potuit intrare, sed ubi, id est postquam, Pictagoras cursus planetarum inspiceret, prout ei mos erat de nocte facere, postquam intellexit prefatum adolescentem sono | [A25r in marg.] modi frigii incitatum, licet non modicum ab amicis rogatum et monitum, a facinore vel flagicio noluisse desistere, id est deorsum a proposito sistere vel cessare, mutari modum precepit Pictagoras, id est modum frigii fractis saltibus currentem in spondeum tractim sonantem, -- qui eciam in metris quidem pes est tractim sonans, a quo quidem sonus, qui olim fundebatur circa sacrificancium aures, spondeus dicitur, unde et hii, qui tuba canebant in sacrificiis, spondiales nominabantur; inde in quadragesimalibus diebus prolixus cantus secundum Gregorium in Musica sua vocatur tractus propter sui longitudinem -- atque ex tali mutacione, scilicet frigii in spondeum, animum furentis adolescentis ad statum pacatissimum, temperatum et mitissimum revocavit scilicet Pictagoras antedictus.
Quod scilicet exemplum proximo iam notatum Marcus Tullius commemorat, id est eius mensionem facit, in eo libro, quem de consiliis composuit, allis quidem verbis pluribus utcumque distantibus, sed hoc modo, id est sub hoc sensu, ut modo dicam. Unde Boecius adductus, id est ad Marcum Tullium ductus, aliqua similitudine maximis minima confert, id est comparat; hoc vult dicere: idem, quod Marcus Tullius in maxima multitudine verborum et aliud protulit aliquale, hoc [-100-] ipse Boecius in paucis confert, id est congregat, erogat vel commiscet. Unde bona conferuntur et mala inferuntur. Utitur atque Boecius hac expolicione. Est enim expolicio secundum Remigium commentatorem super Marcianum De nupciis Mercurii et Philologie, quando unum et idem diversis verbis denotatur. Dicit igitur, quod cum vinolenti, id est vino pleni vel ebrii, adolescentes -- adolescentes dico, qui sunt adulti ad gignendum; nam adolescencia prima est etas in operacione secundum Gregorium undecimo Moralium capitulo duodevicesimo -- ipsi in tantam libidinem ad cantum tibie fuerant, ut frequenter solet, instigati, id est incitati, provocati, ut fores vel portas flangerent mulieris pudice, id est impudice -- loquitur enim hic yronice ponens 'pudice' pro 'impudice', quia yronica est tropus ostendens id per contrarium, quod conatur, id est quod vult --, Pictagoras quidem illud percipiens admonuit tibicinam, id est mulierem canentem cum tibia, ut modum voluptatis mutaret et spondeum caneret. Quod cum illa fecisset, ipsa tarditate et raritate modi spondaici ac tibicine canentis gravitate et firmitate furens petulancia, id est insania, luxurialis lascivia, dictorum adolescencium | [A25v in marg.] est sedata et effecta tranquilla. Vel sic intelligo: ubi dicit Sed ut, aliqua verba sunt Tullii, que invenit Boecius in libro De consiliis, maximis de magnis agebat, sed hec narracio de parvis rebus sumpta est. Pictagoras dicitur: idcirco forsitan fuerunt diversi Boecius et Tullius in hac historia, quia illam in | [B21r in marg.] diversis libris diverso modo scriptam legerant. consedasse: huc usque secundum aliquos sunt verba Tullii.
Et prosequitur Boecius ulterius alia exempla similia breviter conquirens, id est simul querens vel colligens, et dicit, quod Terpander atque Arion Mathimneus quosdam Lesbios, hoc est homines de tali loco, de quo fuit et ipse Terpander similiter dictus Lesbius, qui septimum nervum addidit cithare, et Iones, qui et Greci sunt trahentes originem a Ruben filio Iosephis -- unde et mare Ionium et Ionica una ex linguis Grecorum dicitur, vel secundum Ysidorum Ethimologiarum nono Ion vir fortis ex suo nomine Atthenienses vocavit Iones -- hos Lesbios et Iones a gravissimis morbis cantus presidio, id est auxilio, refugio vel subsidio, eripuerunt, id est liberaverunt. Qui scilicet Arion, Lesbii et Iones in commento Albini Greci super Thimeum Platonis ad commendacionem musice nominantur.
Ismenius vero proprium nomen est dictus Thebanus a Thebas quadam urbe Boecie, quam scilicet Boeciam Cathmus Agenoris regis Libie filius primo nominavit, in qua urbem Thebas construxit; unde Ysidorus quintodecimo Ethimologiarum: Thebe autem et Boecie sunt et Egipcie, uno tamen autore condite. Ipse Ismenius fertur modis musicis abstersisse, id est [-102-] purgasse, cunctas molestias, id est inquietaciones, turbaciones et tristicias, a pluribus Boeciorum, id est gencium illius provincie et secundum quosdam Attheniensium, quos tormenta sciatici doloris vexabant, id est molestabant. Et dicitur dolor sciaticus a sciasis vocata secundum Ysidorum quarto Ethimologiarum a parte corporis, quam vexat: nam vertibulorum ossa, quorum summitas in aliorum inicio terminatur, Greci scia vocant; et est de fleumate secundum Ysidorum, quociens descenderit in recta ossa et efficitur ibi glutinacio.
Sed et Empedocles quidam cantator, qui et ipse in primo libro Macrobii De sompno Cipionis post principium de diis dicitur locutus fuisse, cum quidam furibundus, id est similis furenti, hospitem eius cum gladio invaderet, id est impeteret vel aggrederetur, eo quod hospes ille patrem eius accusacione dampnasset, id est attractione in causam animadvertisset vel perimisset: ipse scilicet Empedocles dicitur inflexisse, id est mutasse, modum canendi, videlicet lascivum in modestum et gravem, et ita adolescentis iracundiam temperasse.
Et prosequitur, quod in tantum vis musice artis innotuit, hoc est virtus et fortitudo musicalis | [A26r in marg.] in tantum naturalis et nota fuit, prisce philosophie studiosis, id est studentibus in antiqua et vetusta philosophia, ut Pictagorici, id est sectatores Pictagore, cum curas diurnas resolverent in sompno, hoc est cum solicitudines, anxietates vel labores diurnos in sompno retrosolverent, separarent vel mutarent, utebantur quibusdam cantilenis, ut eis lenis et quietus sopor irriperet, hoc est ut eos placabilis et humilis sompnus ac quietus intraret, qui esset animo securus, introiret | [B21v in marg.] et latenter propter diversa philosophica et ne in ipsis quidem essent impediti. Pictagorici vero curioso studio dediti, ne infirmitatem incurrerent propter nimiam vigiliam, que ex cura oritur studiosos persequenti, utebantur quibusdam cantacionibus, quas usu compererant ad sompnum eliciendum valere; item aliis contrariis utebantur ad excitandum a sompno, ne nimium desidie indulgerent. Est enim sciendum, quod sopor et sompnus differunt: nam sopor levis est et sompnus est perpetua quies, sopor vero ipsa quies et suavitas et quietudo sompni est. Sepe enim contingit, quod in aliquo est sompnus, in quo non est sopor; sed in quocumque est sopor, eciam sompnus reperitur secundum Catholicon. Et est duplex dormicio, inchoativa videlicet et perfecta dormicio: Inchoativa est, quando homo putat se dormire et tamen vigilat; de qua Macrobius De sompno Cipionis post principium, ubi loquitur de epialtis, quod inter nebulas vigilie et sompni est, quia sompnus quandam infert caliginem tanquam nebulam; cetera vide ibi in littera.
[-104-] Unde sicut habebant Pictagorici cantilenas ad sompnos eliciendos suaves et quietos, ita cum experrecti fuerant, id est a sompno evigilati, quibusdam modis vel cantibus purgabant stuporem, id est admiracionem, sompni ac confusionem post subitam excitacionem a sompno sepius contingentem. Et est stupor secundum Catholicon casus memoriam et racionem auferens et linguam impediens, et secundum philosophum quarto Topicorum stupor est admiracio superabundans. Et sequitur conclusio: quare hec faciebant Pictagorici, non est mirum, quia sciebant, hoc est racione percipiebant -- quia secundum Augustinum De libero arbitrio scire nichil aliud est quam quid racione perceptum; quicquid enim scimus, id racione tenemus. Hec Augustinus -- sciebant utique, quod tota composicio anime nostre ac corporis nostri compago, id est coniunctio, quia compagines sunt capita ossium secundum Ysidorum undecimo Ethimologiarum, ac anime et corporis unio coaptacione musica sit coniuncta, hoc est musicarum consonanciarum iugabili | [A26v in marg.] sit competencia colligata. Quia sicut corpus hominis modulata complexione elementorum constat, ita anima modulacione exteriori incitatur. Nam eo modo, quo sese habent corporis desideria vel affectus, ita pulsus cordis motibus incitantur, hoc est per motus ita desideriorum provocantur percussiones cordis, quia omnis pulsus a pello, -is, dictus, quia pulsitat, hoc est frequenter pellit, ex motu dicitur; unde hic de pulsus commocione potest notari racio phisica.
Quam racionem quidam nomine Democritus fertur tradidisse, id est prodisse, Ypocrati medico, id est phisico excellentissimo, cum eum Ypocras quasi ut insanum vel furentem in custodia viseret, id est cum desiderio videret vel visitaret, causa vel gracia medendi, id est moderandi vel temperandi, quia cum modo quis debet mederi secundum Hugucionem. Et nota, quod dicit quasi ut insanum, cum revera -- dicam racionem phisicam proferens -- non erat insanus, quamvis talem ipsum opinarentur, id est crederent vel estimarent, eiusdem | [B22r in marg.] Democriti cives cuncti. Nam cum Democritus amore philosophie corep[er]tus mundum subito contempsisset, ita ut insanus a suis parentibus haberetur et propterea in custodia servaretur, ne, si exiret in publicum, insaniret, vocatus fuit Ypocras ad sanandum eum, qui secum deferens medicinas Democritum sic dicentem audivit: "Cur medicinas huc attulisti? Cicius egros sanat musica quam tua medicina." Secundum aliam historiam cum quadam die ipse Democritus piger iacebat in lecto suo, putabant autem cives eius eum esse infirmum et adduxerunt ei Ypocratem. Ipse vero dixit ei: "Non sum infirmus, sed paululum ignavus", ideoque afferri precepit eius citharam, ut *inerceret*. Et hic intelligo cives cohabitantes, quia cives dicuntur a 'cieo, -es', quod idem est quod advocare vel appellare, eo quod coeant simul, ut simul vivant.
[-106-] Et consequenter facit Boecius istam interrogacionem: Sed quorsum istec?, hoc est: versus quam partem vel ad quod propositum tendent hec predicta? Et componitur 'quorsum' secundum Catholicon a 'quo' et 'versum' et sillabicatur 'quorsum'. Et secundum Papiam 'istic istec istoc' componitur de 'iste' et 'hic hec hoc' vel est sillabica adiectio apocapa facta pro heccine. Et respondet: Quia ex hiis, que prenotata sunt, patet et nulli dubium est, quin status, id est disposicio, anime nostre et corporis eisdem quodammodo proporcionibus sit compositus -- ut patet in primo libro Thimei Platonis -- quibus scilicet proporcionibus posterior disputacio, id est sequens diversarum racionum adquisicio, monstrabit armonicas modulaciones copulari, id est vocum consonancias vel dulces, | [A27r in marg.] suaves et delectabiles melodias coniungi.
Ideo est, quod cantilena dulcis oblectat, id est delectat, infantes. Hinc Marcianus in primo libro De nupciis Mercurii et Philologie dicit, quod crepitacula addunt sompnum infanti quiescenti. Et dicuntur crepitacula cantus, quibus pueri delectantur, ut dormiscant. Et sciendum, quod non dicitur cantilena, nisi sit dulcis, suavis et lenis. Aliquid vero asperum et immite, quod idem est quod acerbum et immansuetum, ab audiendi voluptate suspendit scilicet infantes, hoc est ab infantibus audiendi ferocia vel acerba adimit voluptatem. Notandum est, quod voluptas invenitur pro delectacione bona vel mala indifferenter. Et est differencia inter voluptatem et voluntatem: voluntas enim est desiderium mundi rei adepte, sed voluptas est rei adepte delectacio bone vel male et proprie carnalis delectacio. Sed non est mirum, quod cantus dulcis delectat, asper vero cruciat; nam id, scilicet taliter oblectari vel exacerbari, omnis etas tam puericia quam eciam senium et etates medie omnisque sexus patitur tam masculus quam femina; que, scilicet etas et sexus, licet pro 'quamvis' suis actibus sint distributa, id est diversis operacionibus vel operibus sint divisa, sunt tamen una delectacione musice, id est dulcis cantilene, coniuncta. Pro quo Macrobius secundo libro De sompno Cipionis ait nullum esse tam <im>mite tam asperumve | [B22v in marg.] pectus, quod non musicorum cantuum teneatur affectu.
Unde querit hic Boecius: Quid enim fit, cum dolentes, id est dolorem pacientes, in fletibus vel ploratibus suis modulantur luctus suos, id est in planctu lugubri faciunt odas flebiles? Et prosequitur dicens, quod illud est maxime proprium muliebre, ut scilicet dulcior sit flendi causa dicta a casu, quo evenerit, dum mulier dolens canta