Fn and Ft: VANREM TEXT
Author: Vanneo, Stephano
Title: Recanetum de musica aurea
Source: Recanetum de musica aurea (Rome: Valerius Doricus, 1533; reprint, Bologna:
Forni, 1969).
Graphics: VANREM 01GF-VANREM 60GF
[-Ir-] RECANETVM DE MVSICA AVREA A MAGISTRO STEPHANO VANNEO RECINENSI EREMITA AUGVSTINIANO IN ASCVLANA Ecclesia chori Moderatore nuper aeditum, et solerti studio Enucleatum, VINCENTIO Rosseto Veronensi Interprete.
[Vanneo, Recanetum, Ir; text: IN VIA VIRTVTI NVLLA EST VIA.] [VANREM 02GF]
ROMAE APVD VALERIVM DORICVM BRIXIENSEM, Anno Virginei Partus M. D. XXXIII. Cum gratia et Privilegio CLEMENTIS. VII. Pontificis. Maximi. Ad Decennium.
[-Iv-] EPIGRAMMATA. IOANNES FRANCISCVS PHILOMVSVS PISAVRENSIS.
Qui lepidis mulcere cupit concentibus aures:
Haec variis discat dogmata picta notis.
Calliopea melos dictat: numerosque pedesque
Terpsicore: clario plectra mouente deo.
Scribit opus niueis harum nutritus in ulnis:
Pierii Stephanus Laurea prima chori.
FRANCISVS PAMPHILVS SEPTEM. PEDANVS. AD LECTOREM.
Si tibi melliflui placeant modulamina cantus:
Non alius Stephano rectius ista dabit.
Vt Linus atque Orpheus modulis ciet alter amoenis:
Et pecus et dominos, robora, Saxa, feras.
Non melius pisces testudine traxit Arion:
Delphin taenarios cum tulit usque finus.
Dulcius aoniis nunquam cantauit in aruis:
Dum uocat Amphion pastor in arua greges.
Pectine nec citharam melius pulsauit iopas:
Non sua Mercurius fila canora lyrae.
Hunc tibi (si sapias) igitur mercare libellum:
Musicus exiguo tempore doctus eris.
IOANNES NICOLA PISAVRENSIS. AD LECTOREM.
Antra ferunt animasse, feras, lenisse canentem:
Orphea, Saxa simul iuncta sonante cheli.
Curatos cantu inualidos, resipisse furentes:
Moerentem dulci uoce redisse hilarem.
Huic coeunt elementa graui, leue, et humida siccis:
Stant numeris tandem mundus, et astra suis.
Ergo artem quae Saxa animat, quae languida sanat:
Moesta iuuat, qua stat mundus, habes opere hoc.
[-IIr-] [Vanneo, Recanetum, IIr; text: Pieridum custos Phoebo residente cathedra. Vanneus hic Stephanus uiolas et candida donat. Lilia: purpureis cunctis cum floribus una. Colligite o iuuenes et tempora cingite sertis.] [VANREM 01GF]
[-IIv-] REVERENDO IN CHRISTO PATRI ET DOMINO DOMINO IOANNI BAPTISTAE EPISCOPO AVXIMANO DE Sinibaldis Patricio Auximano,
Domino et Protectori meo obseruandissimo, Stephanus Vanneus Recinensis, Eremita Augustinianus, in Asculana Ecclesia chori moderator. Salutem Plurimam Dicit.
MVsicam rem esse Antiquissimam, atque ideo caeteris Artibus digniorem, et Lini, et Orphei Musaeique clarissima cithara omnibus rerum Antiquarum studiosis, argumentum est probatissium: eandemque etiam diuinam, Sibyllae, Apollinisque diuina responsa, carmine semper, cantibusque reddita, facile, etiam nolentibus, testabuntur. Exercui equidem quantum licuit (ut quod est, de me insolenter fatear) bonam meae aetatis partem in ea cognoscenda. Quumque ad communem, et tuam in primis utilitatem haec pro uiribus elucubrassem. Non ignarus etiam quaeque Altissima inuidorum morsibus obli mari solere, fretus tua humanitate, non fui passus sine tui clypei norico munimine Haec eadem mei ingenioli primitias in lucem exire. Quamobrem mi Amplissime Antistes Auximanae, patriae quidem commune non modo propugnaculum, protectio, et tutela. verum etiam et totius agri Piceni spes certa, splendor, et confugium, te etiam atque etiam oro, et obtestor, ut quae tua, tuorumque maiorum semper fuit in uiros benignos pietas, chari tasque non Vulgaris, me, measque uigilias, qualescumque tamen sunt, in tuo benignissimo sinu, ac manibus, fouere, accipere non dedigneris, eo tamen uultu, animoque, quo et omnis tua domus summis Atauorum titulis non parum magnifica, et tuae heroicae Virtutis probitas Quemlibet ad se confugientem, solitae sunt suscipere. Plura scriberem, si in tuas oues solicita cura, de quibus praecipuam semper habuisti, ad finem me properare non moneret. Verum haec, parua licet sint, si placuisse tibi cognoro. praeterque ab inuidorum detractionibus me defendes, in summi beneficii loco me accepisse semper praedicabo. Federicus tuus optimus frater tanta uirtute, tanta magnanimitate, tanta fortitudine. quanta unquam fuit in optimo quoque Romano, si a me diligi, amari, obseruarique sinet, faciet quidem mihi gratissimum. Vale. Praesidium, et dulce decus meum Recaneti. Nonis Iunii M. D. XXXIII.
[-IIIr-] TABVLA.
TABVLA OMNIVM IN HOC OPERE CONTENTORVM. PRIMI LIBRI CAPITA.
De Musices inuentione, ex malleorum ponderibus. Caput I.
De Musices Diffinitione. Caput II.
De Musices Diuisione. Caput III.
De Musica Harmonica. Caput IIII.
De Diuisione Musices Harmonicae. Caput V.
De Cantu. Caput VI.
De Musici et Cantoris discrimine. Caput VII.
De Litteris, Syllabis uocalibus, et Positionibus manus. Caput VIII.
Quare Gamma graeca littera, caeteras praecedat latinas. Caput IX.
De Positionibus manus inuersae, vel a tergo constitutis. Caput X.
De Litteris grauibus, acutis, et superacutis. Caput XI.
De Vocibus. Caput XII.
De Triplici notularum pronunciatione. Caput XIII.
De Proprietatibus Cantus. Caput XIIII.
De Deductionibus. Caput XV.
De Clauibus. Caput XVI.
De Tribus uariis clauium nominibus. Caput XVII.
De b mollis inuentione. Caput XVIII.
De Mutationibus regulariter faciendis. Caput XIX.
Vtrum fiat in B fa [sqb] mi Mutatio. Caput XX.
De Quibusdam mutationum praeceptis. Caput XXI
De Mutationum exemplis. Caput XXII.
De Mutationibus in Cantu figurato praetice faciendis. Caput XXIII.
De Cantilenarum speciebus. Caput XXIIII.
De Vnifono. Caput XXV.
De Tono. Caput XXVI.
De Multiplici nomine toni. Caput XXVII.
De Semitonio maiori et minori. Caput XXVIII.
De Toni et utriusque Semitonii Compositione. Caput XXVIX.
De Consonantiis ex tono et Semitonio productis. Caput XXX.
De Ditono. Caput XXXI.
De Semiditono. Caput XXXII.
De Diatessaron, seu Ditono et Semitonio. Caput XXXIII.
De Graecis Diatessaron nominibus. Caput XXXIIII.
De Obiectione cum solutione, cur Prima Diatessaron species a Re potius quam ab Vt, non sumat initium. Caput XXXV.
De Tritono seu Ditono cum tono. Caput XXXVI.
De Diapente, seu Diatessaron et tono. Caput XXXVII.
De Familiari quadam disceptatione, cur Prima Diapente species, in A re non inchoat. Caput XXXVIII.
[-IIIv-] De Diapente cum tono. Caput XXXIX.
De Diapente cum semitonio. Caput XL.
De Diapente cum Diotono. Caput XLI.
De Diapente cum Semiditono. Caput XLII.
De Archisymphonia Diapason, seu Diapente cum Diatessaron. Caput XLIII.
De Septem Diapason speciebus. Caput XLIIII.
Quare Quinta et Quarta una coniunctae Octauam potius quam nonam pariant. Caput XLV.
De interuallis seu spatiis omnium in Musica consonantiarum. Caput XLVI.
De Tonis Quot et qui sint, tam apud graecos quam latinos. Caput XLVII.
De Clauibus seu litteris tonorum, finalibus et confinalibus. Caput XLVIII.
De Tonorum ascensu atque descensu. Caput XLIX.
De Primi Secundique toni compositione. Caput L.
De Tertii Quartique toni formatione. Caput LI.
De Quinti Sextique toni modulatione. Caput LII.
De Septimi Octauique toni compositione. Caput LIII.
De Diuersis tonorum differentiis. Caput LIIII.
De Iudiciali tonorum chorda. Caput LV.
De Tenorum initiis id est, Euouae. Caput LVI.
De Cantoris regimine. Caput LVII.
De Solenni tonorum applicatione ad Psalmos, quo ad principium. Caput LVIII.
De Tonorum mediatione atque fine. Caput LIX.
De Simplici tonorum intonatione. Caput LX.
De Introituum cognitione cuius sint toni. Caput LXI.
De Modo cantandi Gloria patri super Versiculum psalmi Introitus. Caput LXII.
De cognoscendis Responsoriis cuius sint toni. Caput LXIII.
De Modo cantandi Gloria patri super uersiculum Responsorii. Caput LXIIII.
De Musica ficta, seu de Coniunctis. Caput LXV.
De Coniunctarum locis. Caput LXVI.
De Modulandis generibus, uel Melodicis generationibus, et Primo de Genere Diatonico. Caput LXVII.
De Genere Chromatico. Caput LXVIII.
De Genere Enarmonico. Caput LXIX et Vltimum.
SECVNDI LIBRI CAPITA.
De Musices figuris. Caput I.
De Figurarum Descriptione. Caput II.
De Notularum partibus. Caput III.
De Modo maiori perfecto et imperfecto. Caput IIII.
De Modo minori perfecto et imperfecto. Caput V.
De Tempore perfecto et imperfecto. Caput VI.
De Prolatione perfecta et imperfecta. Caput VII.
De Tribus mensuris quibus cantum metimur. Caput VIII.
[-IVr-] De mensurabilium cantilenarum pausis. Caput IX.
De Ligaturis. Caput X.
De Longis, Breuibus, ac Semibreuibus, in principio, medio, ac fine ligatis. Caput XI.
De Punctis in Musica necessariis. Caput XII.
De Perfectionis et Augmentationis puncto. Caput XIII.
De Diuisionis puncto. Caput XIIII.
De Alteratione. Caput XV.
De Syncopa. Caput XVI.
De Mensurabilium notularum perfectione. Caput XVII.
De Mensurabilium notularum imperfectione. Caput XVIII.
De Diminutione, seu notularum uariatione. Caput XIX.
De Proportionum diffintione, et distinctione. Caput XX.
De Quinque Generibus proportionum, maioris, et minoris inaequalitatis. Caput XXI
Quomodo quantaue quantitate diminutionem et incrementum recipiant notulae, sub maioris et minoris inaequalitatis proportione, subiectae. Caput XXII.
De Multiplici genere, eiusque specibus. Caput XXIII.
De Dupla Proportione. Caput XXIIII.
De Tripla Proportione. Caput XXV.
De Quadrupla Proportione. Caput XXVI
De Superparticulari genere. Caput XXVII.
De Proportione Sesquialtera, seu Hemiolia. Caput XXVIII.
De Numerorum Sesqualterae proportionis descriptione. Caput XXIX.
De Signorum ac notularum Sesqualterae proportionis compositione. Caput XXX.
De Sesquitertia, seu Epitrita Proportione. Caput XXXI.
De Superpartienti genere. Caput XXXII.
De Superpartientis generis speciebus. Caput XXXIII.
De Multiplici superparticulari genere. Caput XXXIIII.
De Multiplicis superparticularis generis speciebus. Caput XXXV.
De Multiplici superpartienti genere. Caput XXXVI.
De Multiplicis superpartientis generis speciebus. Caput XXXVII et Vltimum.
TERTII LIBRI CAPITA.
De Contrapuncti Diffinitione atque distinctione. Caput I.
De Contrapuncti speciebus seu consonantiis. Caput II.
De Consonantiarum diuisione. Caput III.
De Alia consonantiarum diuisione. Caput IIII.
De Octo regulis seu praeceptis contrapuncti, vel compositionis. Caput V.
De Prima regula. Caput VI.
De Secunda norma. Caput VII.
De Tertia norma. Caput VIII.
De Quarta regula. Caput IX.
De Quinta norma. Caput X.
[-IVv-] De Sexta regula. Caput XI.
De Septima norma. Caput XII.
De Octava et ultima norma. Caput XIII.
De Simplicis contrapuncti ordinatione, cum suis cadentiis. Caput XIIII.
De Curiosa quadam consonantiarum inquisitione. Caput XV.
De Floridi contrapuncti institutione, et Dissonantiis quae extra cadentias uenustatem consonantiis afferunt. Caput XVI.
De Dissonantiis quibus floridae contrapuncti cadentiae constant. Caput XVII.
De Modo componendi. Caput XVIII.
De Basso et Alto cum Tenore, stante tenore in Vnisono cum cantu. Caput XIX.
De Basso pariter et Alto cum Tenore, stante tenore in tertia cum Cantu. Caput XX.
De Basso et Alto Tenore existente cum cantu in Quarta. Caput XXI.
De Basso et Alto iterum cum Tenore, existente tenore in quinta cum cantu. Caput XII.
De Basso et Alto, iterum cum Tenore, eodem tenore stante cum cantu in Sexta. Caput XXIII.
De Basso pariter et Alto cum Tenore, manente semper Suprano cum Tenore in Octaua. Caput XXIIII.
De Basso simul et Alto, stante tenore cum cantu in Decima. Caput XXV.
De Basso quoque et Alto, Vndecima cum fuerit inter Supranum et Tenorem. Caput XXVI.
De Basso pariter et Alto, habentibus Tenore et Suprano Duodecimam. Caput XXVII.
De Basso et Alto, iterum cum Tenore, eo congruente cum Suprano in Tertiadecima. Caput XXVIII.
De Basso et Alto iterum cum Tenore, eodem cum Suprano, quintamdecimam habente. Caput XXIX.
De Duobus Cadentiarum generibus. Caput XXX.
De Cadentiis quae fiunt per Vnisonum. Caput XXXI.
De Cadentiis per Octauam faciendis. Caput XXXII.
Quod Cadentiarum regulae superius datae, aliquando patiantur exceptionem. Caput XXXIII.
Quod ultima Cadentiae notula in Basso non semper fiat, ut Trigesimo secundo dictum est, deque eius pariter remediis. Caput XXXIIII.
De Vno quoque Diapente, omnibusque cadentiis uniuersis cantilenis proprie accommodatis. Caput XXXV.
DE Deisi quid sit, cumque utendum sit in Cadentiis. Caput XXXVI.
De Notulis extra cadentias Diesi sustentandis. Caput XXXVII.
De Compositoris regimine, in componendo. Caput XXXVIII.
De Tonorum qualitate id est, quibus uerbis annectendi sint. Caput XXXIX.
De Quibusdam grauioribus praeceptis, optimo compositori, semper obseruandis. Caput XL et Vltimum.
FINIS.
[-1r-] AD MVSICORVM LVMEN MAGISTRVM STEPHANVM VANNEVM RECINENSEM, EREMITAM AVGVSTINIANVM, CORNELIVS BONAMICVS NVRSINVS, ARTIVM ET MEDICINAE DOCTOR, BENE VIVERE, ET LAETARI.
VIdi compilationes tuas in Musica sic elucubratas, demorsasque, ut cui uel tigres hubera uel serpentes admorint tua lectione, eruditioneque in Musicis facile mitescat, cicurumque animum ostendat, sic omnia plano deducis stylo, quod si chartis relicta haec possunt? numquid qui te docentem, legentemque audiverunt cum Apolline fuerunt? aut cum Musaeo altero? Foelix profecto aetas, quae te canentem uidit, erudientemque, ex cuius exuberanti fonte qui biberunt, testantur. Ego item cum ex te acceperim quantum Musicae adictus esses profecto non te solum laudibus canendum duxi, sed de ea quoque facultate in qua sic animum appulisti, non nihil sub praeconio dicere. Nostras igitur istas rudes quantum de Musica laudes hilari fronte nedum tu recipias, sed deposito supercilio studiosus quicumque fuerit lector. Vale et me ut soles ama.
DE LAVDIBVS MVSICES.
De laudibus inquam eius numerosae harmonicaeque disciplinae, quam Musicam appellant, ad incendendos puerorum, iuuenumque animos non nihil dicturus, amplissimus mihi exordiendi campus offertur. Cum nulla fit uel artium liberalium, uel earum quae seruiles uocantur, quamcumque numerare uelis, quae uel ea non indigeat, uel illam non fateatur. Si diligentius scruteris, nihilque item sub coelo uel supra coelum quod Musicae non subsit.
DE GRAMMATICA.
Si enim Grammaticae ornamenta perquiras, quae prima liberalium nobis dicendi praestitit fundamenta, nonne harmoniam quandam redolet? cum congruam structuram ordina tamque uerborum seriem desideret, a qua, si pausillum aberres, quam indecens auribus sonus gingatur, illius artis professores sciunt.
DE PROSA.
Si oratorium solutumque dicendi genus, diligentius inquiras, si parum desis ab eius ornatu, lenocinioque, quam insona sit, parumque accaepta oratio, illius generis lepos fatebitur.
DE POETIS.
Item si Poetarum farraginem florentesque campos procurras, nihil in eis rectum consonumque inspicias, uel floridum. Si quid demas addasque aut pedes inficias, Heroicum illud in primis ostendit, cuius impulsu nunc armatos heroas conspicis, nunc in bellum congredi, nunc pacissi, diuerso inquam canendi tono, in cuius genere praeter Homerum et Virgilium admittendum [-1v-] neminem duximus. In elegis uero praeter Ouidium, caeteros qui de amore scripserunt, ab illo dicendi ornatu reicimus. In lyricis ubi mistim ut libet negocia tractantur praeter Oratium cui palmam dederim non uideo, hi enim suis numeris usi sunt, auribusque accommodatis quibus inquam nihil nisi consonum unquam suapte natura, oblectamento est.
DE LOGICA.
Si logicorum perstrepentes aulas obambules, rhythmicas digladiationes consonasque lites pependes, ueritatemque plurimum a falso distare cognosces, a cuius composita numerositate si deuies, omnia obscura erunt, ueritatique mixtam haeresim, non facile diiudicabimus.
DE RHETORICA.
Nisi quidam insuper insertus rhetoricis sonus adesset, uulgi aures non demulcerentur, neque populorum aura benignior fieret, uel principium inaduersos legitime obsecrantes ira mi tesceret, uel capite iam censi, in lucem rhetorice sonoro beneficio nequaquam reuocarentur, illud quidem euenire non fato, verum ex ea Musicae proportione ubique quidem insita censemus.
DE ASTROLOGIA ET MVSICA COELESTI.
Sed ut altiores disciplinas triuialibus reiectis aggrediamur, nonne cum astrologis fatendum est coelos inuicem suis distare proportionibus, rotarique quibusdam ut aiunt sonis a quibus haec omnia quae infra coelos sunt, regi mouerique Philosophi testantur.
DE PHILOSOPHIA.
Praeterea numquid partem illam Philosophiae quae de rebus naturalibus, uel de intelligentiis uel de deo est consonantiis uacare putandum est? cum si naturas rerum metiaris, et intelligentiarum totum opus in Symphoniis conspicabitur. Nam
si de motu progressum requiras, numquid post mouentia et mota quodam Musicali ordine ad semper mouentem neque ab alio motam intelligentiam deuenies? Si item ad ipsas intelligentias deumque uerteris, quam miro ordine ex illis haec inferiora regi conspicies quasi quodam sono. Si coelorum orbes qua ordinatiis numeris uertantur admireris, sensibilem quandam harmoniam fieri testantur Galli, quos ultra alia animalia, coelum ipsum intuentes, suauitate motus, orbium allectos certis horis canere, uulga tum est, et instinctu naturae aurium sensu pollentes rusticorum Horologia sunt? Si ad elementorum compositam congeriem descendes, numquid quasi quadam rhythmica melodia leuia sursum ferri, grauiora uero deorsum suapte natura comperies?
DE AVIBVS.
Praetera si animantia percurras, omnia quodam Musicali concentu participare luce clarius cognosces. Namque aues uolatu secare aera quadam id fieri pennarum mensura quis ambigat, easque arbores et campos ac prata omnia suis cantibus florere, suauique earum garritu homines quoque [-2r-] sic detineri, ut eas intra caueas quoque ad demulcendas aures arte conpingantur, ut Psittaci, Philomenaque et Turdi humanam uocem imitantes, et id genus alia. Muta enim omnia, silentioque plena apparuissent quasi quidam mutus inhabitatusque locus, nisi papertas ualles uolucres suaui gutture garrientes, natura instituisset. Quodque praedictae cantu delectent aduersae aues, quae noctu uersantur, ut striges noctuaeque et bubones ferali stridentes carmine testantur, tanquam prauis consonantiis utentes, quae planctum incitant, immo tanquam malum omne recusamus.
DE MARI.
Si item aequora suis Sirenis natura non decorasset, aequatilibusque auium stridulis complesset, sub silentio pene tanquam inania fuissent. Non desunt in littore alcinoes, quae suis cantibus tempestates nuncient, cautosque reddat nautas.
DE BRVTIS.
Vertere item si liceat ad bruta commercium quaedam sociabilia dociliaque inuenias, tanquam cuiusdam interius toni participes sensus habentia, horrori item alia esse conspicies ut lupos ursosque et tigres et multa id genus, tamque parum mites animos efferosque tonos praese ferentes, inconcinneque alia canentia, ut si quem male cantum deducere uidemus, eum Asinos imitari qui ruditu aures disturbent dicimus.
DE AQVIS ET FLVMINIBVS.
Labentes aquas riuosque si dulcia murmura non haberent, nonne liquidos mutos cristallos diceres? hominem tamen retardant solo scilicet strepitu et fluxu sonoro.
DE METALLIS.
Sub uiscera terrae si descendas, cum aurum argentumque magis caeteris metallis placeat, delectetque, in eo illa erit ratio, non quod locrosius sit aurum plumbo, sed quod naturae nostrae, ob eius defecatam purioremque substantiam magis consentaneum sit, ob quandam scilicet Musicae proportionem ad naturam humanam, et e contra, inmusicum ferrum, et imperfecta alia, ideo uilius aestimata.
DE INFERIS.
Sed ut superiora omnia missa faciamus, ad inferos ipsos decurras, in quo discrepent a superis, nisi quod hi cantu et Psalterio et Cymbalis et Hymnis psallentes coram deo sunt, et lucem conspicant, illa uox in tenebris ubi est stridor dentium, luctus et ultrices posuere cubilia curae, pallentesque habitant morbi, tristisque senectus, tanquam illa ab istis Symphoniis Cacophoniisque distincta sint, illa aures sensusque suspendant, ista retundant.
DE CERTITVDINE SCIENTIAE.
Praetera cum teste Aristotele mathematicae (inter quas est Musica) in primo gradu [-2v-] certitudinis sint, et Physicae sequantur eas, certiores in his fieri demonstrationes, immo necessarias magis quam in caeteris clarum, in quibus semper aliquid est quod dubites, exceptis mathematicis, ideo Plato qui Philosophiam e coelo metitus est, maxime Musicis, mathematicisque utebatur inductionibus in tora Philosophia, adeo ut in fronte Gymnasii sui scriptu seruaretur, Nemo intret non Musicus, tamquamque ex certioribus ad minus clara ducturus iuuenum animos.
DE HOMINE.
Verum si altius diuiniusque in homine considerare uelis, nonne totam eius symmetriam numeris constare dices? nam caput in eo intueris uirtutum omnium receptaculum quasi quodam templum merito in omnes corporis partes eminens uelut erecta arx, post quod rationabili mensura cor, eparque subinde situauit natura, inferiusque uentrem, ueluti ignobiliorem partem, intestinaque demisit, et ad omnium sustentaculum tamquam duas columnas pedes locauit, molem tam egregiam subituros. O diuinum profecto spectaculum? in eodemque complexionem sic sonoram instituit, ut pati famem, sitim, frigus, messesque facile possit ex elementorum optima coniunctione, unde quasi quaedam consonantia sanitas orta est, aegritudo e contra praua elementorum inuicem uox, aut tonus. Si membrorum compagem admireris ut inferiora superioribus, utque superiora infimis connexa sint, colligantiamque quandam uelut organicam sonoramque habeant, uere naturam Deumque ipsum non sine Musicae adminiculo cuncta quae infra coelos sunt, siue supra nos constituisse dices, ut in homine, Anatomia optime declarat. Cumque ad eius structuram coelorum quoque rotatus Symphonicus concurrat, ipseque maxime omnium totus harmonicus fit eundem. Item animantium omnium maxime cantu delectari uidemus, ut sine arte probatas uoces sequatur, refugiaque incompositas, ad quam exercitationem genitus sic exculpsit ingenium, ut solus homo rite canere eruditeque possit, caetera uero, naturae solum instinctu, diminutisque notis.
DE MECHANICIS ARTIBVS.
Dimitto item caeteras artes, quae manuales sunt, in quibus siquid est politum, compositumque, illud Musicae beneficio interius operante perficitur, ut lignaria, ferraria, sutoria, calcearia, architectoria, pictuariaque officina, et id genus alia, quibusdam certisque notis sua complent opera, a quibus siquid praetereas, inconsonas omnes appellabis displicentiam quandam animis gignentes, ueluti si uocem inconsonam aliquam percipias, ut quam quisque nouit artem in ea si se exerceat, facile iudicium feret. Siquid in illa desit, aut suis numeris uacet, quare cum non Geometra geometer non disputet, neque Musicus cum inmusico, ne sibi dicatur quod Graeci aiunt in adagio. Noli supra crepidam iudicare. Quare nullam artium siue scientiarum, esse hactenus uidemus, cui Musicae artificio non fit opus, nihilque in uita esse a natura, quod rhythmos quosdam numerosque non attestetur, hacque nobili scientia quam cunctis praeferimus, non solum humana omnia delectari, verum deos ipsos, quos cum in sententiam nostram descendere cupimus, illos non thure solum, mactatisque uitulis, sed hymnis et cymbalis benesonantibus, et organis, psalteriisque, sonorisque, uocibus demulcemus, irasque superum auertimus, lustralibusque Symphoniis, et dulcisono cantu. His quoque in coelis uti numeris Angelos sacra testatur pagina, cum exquisitis cantibus Osanna coram Agno ouantes psallunt. His etiam dum toti mundo Saluator nasceretur, auditum eosdem usoscum scribitur Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae uoluntatis.
[-3r-] DE VI MVSICE ET EIVS INVENTORIBVS.
Quod si in humanis quaeras, homines Musicae beneficio iuuatos esse inuenias. Arionem illum refert antiquitas, qui Musicam adeo nobilitauit, dum a nautis in mare sonans, canensque ex improuiso deiceretur, mirum profecto, Delphini dorso receptum, ad littusque incolumen euectum. Amphionem praeterea adeo excelluisse, ut eius sono, cantuque saxa a se ipsis muros conderent. Orphea illum treicium ex inferis extinctam iam Euridicem nisi terga uertisset, cithara rhythmisque ad lucem reduxisse. Item uertisse flumina ad suos fontes, mouisse robora, montesque traxisse, feras plectro uocisque modulatu. Mercurium Deorum nuncium centoculum Argum iunonis custodem, cantu sonoque uinctum Iouis praecepto interemisse. Taceo insuper cantu musicaque principium iras capi, mulieres flecti, amicitias iniri, omniaque impartiri, Ciuitates item condi, exemplo Tebae iunt et Pergama structa canore lyrae. Quantae item laudis, qui huius tam nobilissimae scientiae principia excoluerunt extiterint, quantaeque illis habendae sint grates, plena est omnis pagina, ut horum quoque inuentum nomenque apud nos, caeteramque posteritatem indelebile remanserit. Inuenies apud Antiquos scribentes Amphionem illum in actaeo aracyntho primum Musicae rudimenta dedisse, et cithara primum cantasse. Alios Tamiram, alios Linum. Pana quoque ideo habitum ouium pastorum tutelarem deum quod primus calamos caera coniungere fecit. Mercurium deorum nuncium inuenisse monaulum. Midem obliquas tibias. Marsiam geminam tibiam, qui cantu ab Apolline uictus, cum secum in certamen descendisset, pellem deposuit. Exercitus duci, instrumentis musicis primi omnium curetes docuere. Heroicum carmen, pythio oraculo debemus, diuersasque canendi rationes. Non desunt probati Auctores, ne omnes prosequamur, qui illas inuenerint, musicaeque inuentis, aeterni facti sint. Adde. Pythagoram cum occultam musicae rationem admiraretur ex fabrorum malleis primum iuxta pondera inuenisse, diuersasque consonantias in illis rite exquisiuisse, eundem quoque, cum ad natales hominum et genituras descendisset, ideo hominis partum septimo mense uitalem esse, quoniam harmonias compleret, perfectiorem uero Nonimestrem, eo quod pluribus conficiciatur Symphoniis. Septimestris igitur, ideo harmonicus, quoniam id tempus ex triginta quinque per senarium ductum constat, trigenta quinque uero ex Sonoris numeris colligitur, quibus homo formatur in utero, nam primis sex diebus semen ut lac decoquitur, sequentibus octo, erubescit in sanguinem, subsequentibus nouem, fit caro, postremis duodecim formatur in hominem. Vnde per harmonias transit, nam a primis sex ad octo, Diatessaron est, et ad nouem Diapente, et ad Duodecim Diapason, ex quibus triginta quinque conflantur, cui si denarium addas, quadraginta quinque conficies, quem si per sanarium ducas, 270. efficies, quem numerum si in menses diuidas, nouem sunt. Denarium si per, 1 2 3 4. diuidas, totum decem faciunt, binarius ad unitatem, Diapason, Ternarius ad binarium, Diapente, Quaternarius ad ternarium, Diatessaron, econtra uero, Quaternarius ad unitatem, Bisdiapason, Ternarius ad unitatem, Diapason cum Diapente, quae cum plures sint, Nonimestris uitalis erit. Octimestris uero cum nullas habeant proportiones, inmusicus est, et non uiuit qui eo mense nascitur, sed altius illud in animae partes est uidere, quae concentus quoque fatetur, nam Diapason rationi commoda est, quae uniuersalis domina est. sicut Diapason illa est uniuersalis concentus reginaque, Nam ratio ira et cupiditatem continet, irae Diapente, [-3v-] cupiditati uero Diatessaron, tanquam rationis pars remotior subiacet, ideo hominem, hac ratione cum suis numeris, eius corpus animaque constat, numerus quoque canoris sonorisque plurimum allici experimur, Testantur hoc Pueri in cunis uagientes, qui cum cantilenas audiunt, obdormiunt, mitescuntque. Rursus si lugubri quodam sono, lachrymas exciri, hilarique risum. Videmus insuper classicis quoque instrumentis, lituisque, desides militum animos exciri, et in praelium armari, quae omnia cum in nobis ipsis experiamur, non nisi numerorum affectione id fieri, censendum est. Quare fatis, cum nota sit uis Musicae, et eius in cunctis ornatus quotque caelebres facti sint, eius delectabili lenocinio. Omissis item qui plures extiterunt in ueteri testamento, et Tubale qui pater canentium Cithara et Organo fuisse dicitur, Dauidisque concentricos cantus Prophetarumque harmonicos spiritus reiciendo. Nunc uero hac tempestate nostra, cum a teneris annis Stephane alioquin Vir Accuratissime in hac facultate, enixe operam dederis, non mirum si perfeceris, cum onnixo studio, iugique officio, illi semper adeseris, ut tu non solum in ea profeceris, sed tua alios opera profecisse sciamus, posteritatique nihil inuideris, cum e promptuario largitatis tuae de Musicae erudimentis Amplissimum Aureumque Opus edideris, ut reiectis Antiquorum libris, hoc tuo Enchiridion quem saepius admiratus sum in Amphiones et Orpheos euadere possint, cui omnis aetas quae post nos ueniet, benedicet, et per ora uirum tanquam perditae iam Musicae Redemptor, Portaberis.
[-4r-] PRIMVS MVSICAE AVREAE MAGISTRI STEPHANI VANNEI RECINENSIS, EREMITAE AVGVSTINIANI IN ASCVLANA ECCLESIA CHORI MODERATORIS VINCENTIO ROSSETO VERONENSI INTERPRETE, LIBER PRIMVS.
DE MVSICES INVENTIONE, EX MALLEORVM PONDERIBVS. CAPVT .I.
ANte praestantissimae huius artis ac liberali homine dignae, de qua diis bene iuuantibus tractaturi sumus, Musciae uidelicet inuentionem, homines eius scientiae ignari, natura duce ita canebant, ut nunc plerique faciunt, qui licet Musicalis scientiae expertes sint, mira tamen quadam suauitate concinunt. Quos si interroges, in ea quam faciunt cantilena, quae consonantiae sint, se penitus ignorare fatebuntur. Licet igitur cantus uetustissimus sit, eius tamen constans et expedita scientia fuit nulla. Pythagoras ille Philosophorum summus, qui diu in hoc cliuo sudauerat, ut huius facultatis certi aliquid inueniret, aurium iudicio fidem, et firmam consonantiarum constantiam adhibendam non censuit, tum quod non omnis auris ob naturalis complexionis aetatis uarietatem et mutabilem dispositionem de rebus auditis non aeque bene diiudicat, tum etiam quod etsi auris ad eas res bene temperata quae in sono uel soni concordantiis saepe occurrunt cum sibi sit proprium non fallatur, de soni tamen proportione differere non sua, sed rationis interest. Is denique Pythagoras cum omnia inconsiderata et modicae fidei ob neruorum et spirtitus et aeris disproportionem, multis praeterea de causis existimaret, nulli instrumento operam impendere curabat, non tamen propterea consonantiis auditum penitus priuabat, sed de singulis (ut aiunt) dubitare, non est inutile, Nisi igitur fuisset auditus, nulla unquam uocis ratio et disputatio extitisset. [Musices inuentio ex malleorum ponderibus. in marg.] Sed is de quo modo loquimur Pythagoras, diu multumque hesitans, iuxta quandam fabrorum officinam forte iter faciens, ibique cum quinque Malleos incudem pulsantes uidisset, et ex eorum ictibus admirabilem harmoniam et sonorum concentum concitari animaduertisset, ceu attonitus et stupore affectus, ac intelligendi cupidus, paulatim se operi adiunxit, et aliquantulum anceps, sonorum diuersitatem ex fabrorum uiribus et non ex malleorum quantitate fieri existimabat, quapropter ut inter se ad inuicem Malleos mutarent praecepit. Quo facto eadem soni suauitas, quae prius erat, non ex fabrorum lacertis, sed Malleorum ictibus procreari apparuit. Quod intuitus malleos qui numero quinque erant, diligenter perscrutari caepit, et quintum quod cum caeteris dissonaret, abiecit, licet dissonaritate sua, ad aliorum [-4v-] [Philosophus in marg.] consonantias dignoscendas, optimam operam nauauerit. Quoniam (ut ait Philosophus) Opposita iuxta se posita, magis elucescunt. Et sic ueluti quattuor fuere mallei, ita iuxta illorum pondus, quattuor numeri totius fere Musicae summam continentes reperti sunt, Videlicet. Sextus, Octauus, Nonus et Duodecimus, Ex quibus totidem proprotiones uidelicet. Dupla, Sesqualtera, Sesquitertia, et Sesquioctaua, et per consequens quattuor consonantiae inuentae fuere. Videlicet Diapason, Diapente, Diatessaron, et Tonus, Sed in hoc ut Boetius refert, nondum consonantia. [Boetius. Proportio dupla. in marg.] Est igitur Dupla proportio, quotiens maior numerus ad minorem comparatus, totum illum in se bis continet, quemadmodum et malleus duodecim librarum ad illum comparatus qui sex libras continebat. Quoniam duodecimus numerus, sextum intra se geminatum recipit, ut plenius in Capitulo de Proportionibus disputabitur. Et in hac numerorum proportione, Diapason reperitur. Haec autem Dupla proportio unde nascatur, Libro tertio, Capitulo de Dupla proportione, affatim intelliges. [Proportionis duplae experientia. in marg.] Cuius primi numeri sunt Vnus et Duo, qui simul iuncti, tres efficiunt. Quapropter si Chordulam unam ab hemisperiis capitibus extendes, eamque iuxta huius proportionis regulam videlicet in duas partes inaequales diuides, quarum altera duarum, altera autem unius mensurae sit, et aliquid quod in fine illius partis, quae duas in se mensuras continet appones quod chordulam praemat, eamque ibidem tanges, Vox grauis fiet, si uero eam ubi breuior est pulsaueris, uox acuta nascetur. Quia breuior distantia, uelocriorem ictum facit et fortius acrem percutit, sed maior distantia et chorda laxior, grauiorem ac tardiorem sonitum reddit. quod etiam de caeteris intelligendum est, ast si utramque partem eodem ictu simul pulsaueris, Diapason omnium consonantiarum praestantissimam efficies. Sesqualtera proportio est quotiens maior numerus minori oppositus, totum eum cum dimidio in se complectitur, sicut malleus duodecim librarum cum illo aequatus, qui octo libras pendebat. [Proportio sesqualtera quid in marg.] Duodenarius enim numerus, octauum et eius dimidium id est quaternarium in se continet, ex quibus ita proprtionatis numeris, Diapente consonantia emanat. Cuius proportio unde deriuet, Libro tertio Capitulo de Sesqualtera proportione patebit, quae a ternario et binario qui numerum quinarium conficiunt, originem trahit. [Proportionis sesqualterae experientia. in marg.] Ad quam cum auditu dimetiendam extendatur chordula, et in duas dispares diuidatur partes, quarum altera tres, et altera duas aequas portiones habeat, et in porportionis termino comprimatur, si ubi trium est partium pulsetur, grauiter resonabit, si uero ubi duarum tantum, acute, sed si utrinque eodem tempore tangetur, ea fiet consonantia, quae Diapente uocatur. [Proportio sesquitertia in marg.] Sesquitertia proportio sit quotiens maior numerus relatus ad minorem, eum totum et tertiam ipsius partem complectitur, qualis duodecim librarum malleus, ad nouem. Duodecimus namque numerus, nonum et tertiam ipsius partem id est ternarium intra se continet, ex qua numerorum conuenientia, Diatessaron consonantia descendit, cuius origo unde emanet, in capitulo de Sesquitertia Libro tertio est uidere. Cuius radicales sunt numeri quattuor et tres, qui inter se copulati, septem adimplent. [Proportionis sesquitertiae experimentum in marg.] Quod si cuipiam minus credibile uidebitur, ad auris iudicium et rerum omnium Magistram experientiam recurrant, et chordam (ut supra diximus) habeant, eamque bifariam inaequaliter diuidant, ita ut ex altera parte quattuor, ex altera trium aequalium dimensionum sit, et eam in puncto diuisionis calcatam percontentur, intelligent namque quod longior pars, grauem, breuior autem, acutam, et utraque, Diatessaron (ut praemissimus) formabit. [Proportio sesquioctaua. in marg.] Sesquioctaua proportio, formatur quum maior numerus cum minori comparatus, totum minorem, cum octaua parte in se concipit, quales [-5r-] fuerunt duo mallei, quorum alter nouem, et alter octo libras pendebat, qui nouem octo, et octauam eius partem, hoc est unum, intra se capit. Et ex hac numerorum congruitate, Tonus formatur, quod ut omnibus cognitu facilius sit, Chordula decem et septem dimensionum extendatur, atque bifariam inaequaliter diuidatur, et in diuisionis puncto uidelicet inter duas inaequales partes, hoc est inter nonam et octauam partem comprimantur, ex maiori parte, grauis, ex minori acuta, ex utraque una pulsata, tonus nascetur. [Proportionis sesquioctauae periculum.] Per hos igitur numeros, Monochordum diuiditur, per hos Cymbali, Tintinabula formata sunt, per hos fistulae siue aereae siue arundineae, sunt commensuratae, nec non et Organi, Citharae, Tibiae uel Tubae corneae. Quicquid denique in toto mundo Musicam sonat, in horum proportione numerorum continetur. Sed quo facilius quod diximus percipiatur, consonantiae ipsae cum harum proportionum numeris, in sequenti figura euidentius describentur.
[Vanneo, Recanetum, 5r; text: Dupla, Diapason, Sesquitertia, Sesquioctaua, Diatessaron, Tonus, 12, 9, 8, 6, MALLEORVM, PONDERA, Diapente, Sesquialtera] [VANREM 02GF]
[-5v-] DE MVSICES DIFFINITIONE. Caput .II.
ANtequam ad ulteriora progrediar, ab optimo cuiusque authoris instituto degenerandum minime censui, quod est a diffinitione incipere iuxta illud Tullianum officiorum primo, Omnis enim quae a ratione suscipitur de aliqua re institutio, debet a diffinitione proficisci, ut facile intelligatur quid sit id, quod in opusculo nostro dicturi simus. In oratore hoc idem praecipitur. Nouerimus inquit primum uim, naturamque uerborum, quotque modis id dicatur de quo agitur explanari oportet. Et Commentator secundo Metaphysicae, Principia se habent in scientia sicut locus ianuae in Domo, quem nullus ignorat. Et Plato in Phedro, In omnibus o Puer, Vnicum principium his qui bene consulere uolunt, est intelligere quid illud sit de quo agatur. Ne igitur mihi accidat, quod aliis uitio uertitur, quid sit, et unde dicatur Aurea Musica, diffinitione cognoscatur. [Musices diffinitione. Arsis quid. Thesis quid Nicolaus burtius. in marg.] Est igitur Musica facultas differentias acutorum et grauium sonorum, sensu ac ratione perpendes. Vel Musica est motus rationabilium uocum per Arsim et Thesim id est per ascensum et descensum. Vel Musica teste Nicolao Burtio, Ars est Deo placens, ac hominibus, omne quod canitur discernens, et diiudicans, ac de cunctis quae fiunt per arsim et thesim id est per uocularum intentionem et remissionem, ueram inquirens rationem. Hactenus de diffinitione. Vnde autem ingenua haec disciplina dicatur, quam Plato, et ante illum Pythagorici, Philosophiam, deorumque opus arbitrati sunt, uniuersumque mundum concentu, et Harmonia constare dixerunt, paucis aperiam, non enim ad ostentationem opusculum nostrum, sed ad omnium hac arte se oblectantium utilitatem, edere constitui. Non pauci sunt sentientes graecanicum esse uocabulum, dicique Moysicos. Alii uero a Musa instrumento. Quidam a Mutatione. [Musica unde dicatur. in marg.] Nonnulli a Muso verbo. Complures (quod magis sentio) a nouem Musis. Nec contemnenda est illorum ethymologia, dicentium hanc a Moys graece, latine aqua, et ycos scientia deriuari, Conciliatore in Artistotelis problematibus attestante, cum late pateat ad rationem labentium aquarum, et ad resonantes fontes primum inuentam esse. [Conciliator. in marg.] Inde Moysica quasi aquatica scientia. Fari quidem non possem quantum Harmoniae, dulcisque concentus, fistula referta aqua reddat, quod a Discipulo meo id ut puer, experiente, praeter spem et uidi et audiui, cuius quidem Harmoniae suauitas, ab auicularum ueris tempore concentu, dissimilis non erat. [Margarita philosophica. in marg.] Quod autem dicatur ab instrumento excellenti Musa nomine, ut Philosphica testatur Margarita, id utique non displicet. Insuper nec expellendi sunt dicentes a mutationibus hanc deriuari, duce namque mutatione, suauis gignitur harmonia, quod artis ueteranos non latet. Aequo etiam animo ea admittenda est deductio, ab hoc uerbo Muso musas, latine quaero, hac enim et uersus et uocis modulationem quaerimus. Plerique tamen agmine facto, hanc a Musis appellatam asserunt et affirmant. Has enim nouem esse, et Iouis, et memoriae filias extitisse, et poetis et musicae praeesse, nemo mediocriter doctus ignorauit. [Virgilius. Homerus. in marg.] Hinc Virgilius, Musam pro cantu posuit, cum inquit, Pastorum musam Damonis et Alphoesibaei. Homerus insuper hanc ingenuam artem a musis in hominum usum uenisse affirmat, cum in deorum conuiuio suauissima uoce, Appolline citharizante, cantarent, Musarumque ministri, cum eruditi omnes, tum Musici dicebantur? quorum praecipua Dea Melpomene, a suauitate cantus dicta, Melpo graece, latine cantus, interpretatur. Merito ergo Musicam a formosis dictam musis, affirmamus, cum his, ut Aurelius Augustinus inquit, Omnpotentia canendi attributa sit, quae et Camoenae dictae sunt, quasi a canendo. [Aurelius Augustinus. Theologi. in marg.] Et Theologi nouem musas, octo Sphaerarum musicos cantus, et singulis sphaeris singulas
[-6r-] Sirenas appositas esse, suauemque harmoniam, ex sphaerarum motu natam, excellentissimam omnium, nonam posuerunt. [Plato. Hesiodus. in marg.] hoc sensit Plato, Hesiodusque simul. Quum igitur assiduo cantu Mundiales sphaerae, immortali Deo gloriam exhibent, non te pudebit, candide lector, honestam hanc disciplinam, manibus, et pedibus amplecti. [Plato. Aristoteles. in marg.] Hanc in primis Plato, et Aristoteles discendam esse praecipiunt. Nam si ingenuus fueris, ingenuam sequeris artem. Si nobilis, nobilem. Si liberalis, liberalem hanc inueneris disciplinam. Denique quid multis moror? ne te quaeso Aureum illud praetereat, Mortales tunc maxime deos imitari, quando benefici sunt, sed rectius Musicam attingentes. De his hactenus, ne opus in immensum crescat, molestoque opprimaris sermone.
DE MVSICES DIVISIONE. Caput III.
CVm in praecedenti capitulo ipsius musices diffinitionem, eiusque ethymologiam aperierim, optimum factu fore duxi, si ad maiorem lectoris eruditionem, quotuplex dicatur Musica, praesenti capite, paucis exponerem, ut remota omni ambiguitate, ut in aequi uocatione sit, tyrunculis huius artis amantissimis de qua musices specie dicturi simus, facilior pateat aditus. [Musica triplex. in marg.] Non est igitur ignorandum, Musicam tripartitam esse, Organicam scilicet Rhythmicam et Harmonicam, seu uocalem. Ex his duas primas species paucis quales sint, declarabimus cum nihil ad rem nostram faciant. Et ista quidem diuisio, a Varronis sententia non abhorret, qui tres tantum musas esse affirmat. [Varro. in marg.] Vnam, quae ex aquae motu nascitur. Alteram, quam aeris icti conficit sonus. Tertiam, quae mera tantum uoce consistit. Et ex hac tertia musa dicta est, Harmonica Musica, ex qua soni cognitio habetur grauis, atque acuti. Quae ex aquae motu fit, Rhythmica. Quae ex aeris icti sono conficit, Organica appellatur. Vt igitur uno uerbo concludam, Organicam dicimus musicam esse, quae flatu constat. [Musica Organica. in marg.] Quod utique nomen, non ab illo solum grandi instrumento imparibus meatibus, ac ueluti cicutis digesto, quod passim in templis, ad omnipotentis dei cultum, situm uidemus, sed a quibuscumque etiam instrumentis, quae flatu resonant, atque inflantur, sortita est, ut sunt tubae, tibiae, et reliqua id genus, quae quidem instrumenta, per excellentiam Organa uocantur. Rhythmicam uocem ictu, uel pulsu digitorum, atque pedum, constare dicimus, sine ulla flatus ne cessitate, ut in Timpanis, Citharis, Lyra, et in tripudio seu Choreis, et saltationibus patet, quo quidem gestu, ratione et numeris quibusdam, pedes mouentur. [Musica Rhythmica in marg.] [Musica rhythmica: unde dicatur. in marg.] Vnde Rhythmica a rhythmos graece, latine numerus, dicitur. Hoc idem sensit Pythagoras, qui quum ex fabrorum malleis auribus suis sonus quidam non iniucundus intonaret, examinato illorum pondere, atque mensura, alios pondere diuersos ab illis prioribus malleo fieri imperauit, quorum ictibus, soni nequaquam prioribus similes, nec ita sibi consonantes audiebantur. Tunc animaduertit illam soni concordiam, lege quadam numeri, ponderumque constare, collectisque diuersorum ponderum numeris, ex malleis, ad fides seu chordas, experientiam uertit. Extensis enim boum neruis, illigatisque uariis ponderibus, qualia malleis inesse expertus fuerat, sonum longe dulciorem, quam in malleis, summa cum uoluptate, omniumque admiratione, exaudiebat. Hic igitur Pythagoras tanti archani compos, numeros inuenit, ex quibus dulces orirentur soni, hinc certae fides, seu chordae in citharis obseruata quadam numerorum lege, acutius grauiusque tenduntur, conuenientique mortalium aures demulcentur concentu. Hoc igitur exemplo satis patet, quae et qualis sit Rhythmica Musica, omissis quamplurimis exemplis, atque auctoritatibus, ne auditoris legentisque aures obtundam, simque uerbosior. Quae autem de Musica harmonica dicenda restant, proximo capitulo reperies.
[-6v-] DE MVSICA HARMONICA. Caput IIII.
DE Musica autem Harmonica, prius sciendum est, quod sonus dicitur omnis uox, et quicquid auribus percipi potest. [Musica harmonica Soni diffinitio. in marg.] Vel ut Boetii sententia. Sonus est percussio aeris indissoluta, usque ad auditum. [Boetius in marg.] [Hieronym. in marg.] Diuus tamen Hieronymus pro interpretatione Psalmorum, docet sonum proprie dici, cum tantum sonus auditur et uox non intelligitur. [Sonus vnde dicatur. in marg.] Dicitur namque sonus a sonando, sicut uox a uocando. Scias tamen soni tria esse genera, aut enim pulsu consistit, ut patet per lyram, et omnia crepitantia, aut flatu, ut constat per tubam, aut uoce humana, ad quam exprimendam, nouem opus est naturalibus instrumentis, quattuor uidelicet dentibus, quibus remotis, non uox, sed sibilus exit. [Soni tria genera. in marg.] Duobus praeterea labiis, Lingua, Palato, et Gutturiis profunditate, per quam spiritus itque, reditque. [Lactantius. in marg.] Hanc eandem Lactantius ab intimo pulmone oriri. fauciumque aggere spiritum stipatum suum sonum exprimere ait. [Aristoteles. in marg.] Aristoteles secundo de Anima. Vox est repercussio aeris respirati per arteriam uocalem, cum imaginatione ad signum. [Vox quid. in marg.] Vel sic. Vox est sonus qui cum significatione aliqua, emittitur. Aut Isidoro testante. [Isidorus. in marg.] Sonus est aeris ictus auditu sensibilis, quantum in ipso est. [Vox duplex Plinius. in marg.] Vox etiam secundum Plinium, et Diomedem, aut est articulata, aut confusa. Articulata est rationalis hominum loquelis explicata, et haec eadem uel litteralis, uel scriptilis appellatur, quia litteris scribi potest. [Diomedes. in marg.] Confusa uel inscriptilis est irrationalis simplicis uocis sono animalium effecta, quae scribi non potest, ut equi hinnitus et similia. Vt tandem receptui canam, Harmoniam graece penultimam breuem pronunciando, latine, iuxta patris mei Aurelii Augustini sententiam, concentum humana tantum uoce, nouem illis explicata instrumentis, ex dissimilium uocum moderatione compositam, dulcem auribus nostris afferentem consonantiam, qualem in Diapason omnium consonantiarum regina, esse experientia duce, cognoscimus. [Aurelius Augustinus. in marg.]
DE DIVISIONE MVSICES HARMONICAE Caput V.
INsuper harmonica Musica in duas diuiditur parteis, in musicam planam, et simplicem, quae huiusmodi nuncupatur, eo quod simpliciter absque notarum uarietate, ac etiam ut ita dicam, plano modo iustaque mensura ipsius notae instar notarum breuium figurati cantus proferri debent, ut inferius in eius diffinitione, clarius elucescet. [Musices harmonicae diuisio. in marg.] [Martianus in marg.] quae quidem Musica, teste Martiano a Lanciloto in libro de figuris citato, numerus masculus, siue Rhychinus, uulgo Cantus firmus appellatur, et in Musicam mensuratam seu mensuralem, quam praelibatus auctor foeminam, quod ueluti foemina uenusta, hominum animos ad sese, alliciat. Vel cantum muliebrem nuncupat, uulgo cantus figuratus dicitur. [Musica plana quid. in marg.] Musica autem plana seu simplex, est specierum eadem quantitas. Vel est figurarum aequalitas, cuius figurae nec augeri, nec minui possunt. Vel Musica plana est illa, cuius notae, uel figurae, et mensura, et tempore pari, pronunciantur. Refellimus autem eorum sententiam, qui Musicam planam esse contendunt, quae sine temporis mensura, ac sine notularum termino, uel tenore, et ad Musicorum libitum pronunciantur. Et quoniam de notulis mentionem fecimus, sciendum est, Notas a Musicis, ut praetermittam grammaticos, ita describi. [Nota quid in marg.] Nota est signum, uel figura, qua duce, cantilenam pronunciamus, atque canimus, uel quae uocem Musicalem repraesentat. Vel Notae sunt figurae in Musicali disciplina, quae per arsim et thesim, faciunt prolationis partes, harumque serie quonammodo nobis cantandum sit, docemur. Nunc redeo ad secundam partem, [-7r-] partem, quae mensurata Musica, uel mensurabilis uel Muliebris cantus, dicitur. [Musica mensurata quid. in marg.] Haec utique figurarum inaequalitate constat. Cuius notae, et incrementum, et diminutionem, pro signorum appositione, suscipiunt. Vel sic. Musica mensurata, est notularum diuersa quantitas, uel quilibet cantus, temporis mensura compositus dicitur, cuius notae et nomine et forma, et essentia, et quantitate, sunt determinatae, quarum quantitas, nec augeri, nec minui potest, iuxta illarum et nomen, et formam, sed figuras ipsas ad unguem et ad amussim, et cum mensura, cantare cogimur, quamadmodum nobis in libris, sese offerunt. Vt enim tibi clarius innotescat, Plana scilicet et Mensurata quaelibet, diuiditur in ueram quae realis dicitur, et fictam. Vera quidem est cantio, limites artis Musices debite obsequens. [Musices planae et mensuratae diuisio. in marg.] [Musica realis. in marg.] Vel sic Musica realis, est quae species Symphoniarum uniuersas, suis tonis et semitoniis, iuxta debitam portionem earum qualitatum, concrete uel discrete considerat. Musica uero ficta, est notularum de propria sede transpositio, ut enim suo loco diffusius enarrabitur. [Musica ficta quid sit. in marg.] Hactenus de Organica, Rhythmica, et Harmonica musica, additis circumstantiis, me satis dixisse arbitror, pro nostri opusculi qualitate, quod si tibi, uotoque tuo minus satisfactum fuerit, reliqua marte tuo, perscrutare.
DE CANTV Caput VI.
PRaesenti capite operaeprecium fore duxi, si quid sit cantus adolescentibus paucis ostenderem. [Cantus quid et vnde. in marg.] Est enim Cantus quaedam uocum modulatio, qui non solum humana uoce, harmonia mediante, constat, sed etiam ponitur pro cantatione cuiuscumque rei, ut Virgilius de Cygnis loquens, et coetu cinxere polum, cantusque dedere. [Virgilius. in marg.] Alii dicunt, cantum esse dulcem ac suauem quandam uocum consonantiam per uocis inflexionem, accipe utramlibet, per diuersa enim ad unam tendunt metam. Et sicut Sonus dicitur a sonando, ita Cantus a cantando, uel a canendo, quod uerbum peculiare est, et Musicorum, et Poetarum, ut patet per Virgilium, et alios poetas. Et quoniam cantus habet cum consonantia affinitatem quandam, nonnulla de consonantia dicam. [Consonantia quid. in marg.] Quae quidem est acuti grauisque soni mixtura, suauiter, uniformiterque, auribus accidens. [Boetius. in marg.] Vel Consonantia, secundum Boetium, iuxtaque sententiam Atriae ducis, est concinnitas quaedam, atque concordia, dissimilium inter se uocum redacta. [Dux Atriae. in marg.] Vel sic. Consonantia, apud Nicolaum burtium, est grauis soni acutique commixtio uaria, concors tamen et amica. [Nicolaus burtius. in marg.] Vt paucis accipias. Consonantia est uocum concordantia. [Consonantia vnde dicatur. in marg.] Dicitur autem a con id est simul, et sono, as, quod est simul concordare, quod sit diuersis subiectis concordanti uoce, uel sono, in unum obiectum concurrentibus, et hoc patet exemplo plurium hominum, qui, quum in unam sententiam conspirent, conueniantque, consonare dicuntur. [Euphonia quid in marg.] Consonantiam igitur, quae graece Euphonia dicitur, eam afferimus esse, quum duae, uel plures uoces, uarii accentus, dulcem suauemque auribus nostris, afferunt sonum. Ac aliter de consonantia Boetius. [Boetius. in marg.] Quotiens enim ait, duo nerui uno grauiore intenduntur, simulque pulsi reddunt permixtum quodammodo et suauem sonum, Duaeque uoces quasi coniunctae in unum coalescunt, tunc fit ea, quae dicitur consonantia. In unum autem redeunt haec omnia, non aliter ac si diuerso itinere, ad unam praetenditur metam. [Consonantia qualiter fiat. in marg.] Videlicet Consonantia, Euphonia, Symphonia, Harmonia, Melodia, et Concentus, quod patet ex eorum ethymologia. [Euphonia vnde. in marg.] [Priscianus. in marg.] Nam Euphonia, bona sonoritas, uel uocis suauitas a Prisciano, uel bona uox [-7v-] interpretatur. Euphonus concinnus dicitur, uel ab eu graece, latine bonus, et phonia, sonus. [Symphonia quid. in marg.] Symphonia uero, authore Patre et Protectore meo Aurelio Augustino, est uocum concordia, in quibus non est absurdus, uel discrepans sonus. Vel ut alii dicunt, est modulationis temperamentum, ex graui et acuto concordantibus sonis siue in uoce siue in flatu, uel in pulsu. [Aurelius Augustinus. in marg.] [Symphonia vnde. in marg.] Estque dicta Symphonia, a syn graece, latine simul, seu con, et phonia, Sonus, quasi simul sonans, uel consonans. Harmonia autem, est numerorum ratio, ex graui et acuto. [Harmonia quid in marg.] [Dux Atriae. in marg.] Vel etiam iuxta Atriae ducem inter caeteros nostri temporis musicos professores facile principem, Harmonia est concinnitas quaedam uocum non similium. [Harmonia vnde. in marg.] Vel ut alii, est uocis modulatio, uel diuersorum uocum apta comprehensio, uel coadunatio. Vnde manare uidetur ab harmos graece, latine coadunatio, inde Harmonia, ueluti uocum congregatio. [Melodia quid et vnde. in marg.] Quid est aliud Melodia, quam consona uocum ascensio, atque descensio, ac si cantilena uariis compacta consonantiis, Dicta autem Melodia, a melos graece, quod est dulce, et odon cantus, quasi dulcis, siue melleus cantus. Omnis igitur consonantia, ex graui acutoque sono, constat, ex quibus uocibus, uel Vnisonis, uel plurisonis, concinne tamen, seu concorditer positis, concentus generatur. [Concentus quid in marg.] Qui nempe est, diuersarum modulatio uocum. [Harmonica societas quid. in marg.] Vel est plurium diuersorumque sonorum harmonica societas. Quae profecto nil aliud est, quam pluralitas, et multitudo quaedam diuersorum conuenientium, sonorum inuicem suauitate quadam concordantium, quarum inter extremitates, Diastema quaedam mediat, a Musicis differentia, seu interuallum duorum sonorum, acumine grauitateque dissimilium, diffinitum. [Diastema quid. in marg.] Duae insuper uel plures consonantiae, pariter prolatem, Consonantiam, Harmoniam semper, uel Symphoniam, Euphoniam, Melodiam, Concentumue harmonicum, utique producunt. Et ex his, et non aliis consonantiis, graues acutaeque uoces, adeo suauiter concordant, ut si quis ab his discesserit, statim incidat in dissonantiam, ac in grauem discrepantiam, qua auditorum sensus, haud mediocriter offenduntur, Quae quidem Dissonantia, qualis sit, sua diffinitione patet. [Dissonantia quid. in marg.] Dicitur namque diuersorum sonorum mixtura quaedam, aurium sensus naturaliter offendens. Vel ut alii dicunt, quod idem est, odiosa, atque aspera, iniocundaque duorum sonorum, simul permixtorum, non se natura suauiter miscentium, auribus nostris accidens, permixtio. Quae quaedem Dissonantia fieri dicitur, quum plures in tempore uoces, dissonis interuallis, auribus intonant. [Dissonantia qualiter fiat. in marg.] [Boetius. in marg.] Aliter enim Boetii sententia exponitur. Cum duo nerui simul pulsi sibi quisque ire cupit, nec permiscent ad aurem suauem, atque unum ex duobus compositum sonum, tunc est quae dicitur dissonantia. Multa igitur non opus est interpretatione, ad declarandum quid sit dissonantia, quae graece Asymphonia dicitur, ab a quod est sine et Symphonia consonantia, id est sine consonantia. [Diaphonia. in marg.] Diaphonia uero ab hoc uerbo Diaphoneo, quod est discordo, uel dissono. Et haec ad sobrietatem, dicta sint.
DE MVSICI ET CANTORIS DISCRIMINE. Caput VII.
DIsciplinas artesque omnes (ut Doctissimi quique testantur) in theoricam et practicam diuidi compertum est. Quarum altera, cum nisi mentis animique acie, qui diuinus praedicatur, complecti attingique nequeat, longe excellentior merito habetur, ipsa practica seu actuosa, quae in corporis motu uocisque sono certo certius constitit. Haec igitur, quum nemine clam sit, illa abiectiorem atque sordidiorem esse, [-8r-] non ab re illius ueluti pedissequa nuncupari potest. Cuius interest imperanti Dominae, quam Theoricam intelligi uolumus, ad nutum obsequi, ac se subiicere, non minus quam immoderata cupiditas, seu appetitus rationi. His artibus operam nauantes, id quoque discriminis patiuntur, et alius alium artis professione praestat, quaedam tamen illis debet esse mutua necessitudo. Vt enim Mechanicus absque Theorico suum ad amussim perficere nequit opus, ita Theoricus sine mechanici ope, animi conceptum, oculis subiicere ualebit minime. Inanis utique esset nostra contemplatio, nisi ad actum deduceretur, quod Boetius acri uir ingenio, musices libro tertio capito decimo, asserit. [Boetius. in marg.] Frustra inquit, haec ratione et scientia colliguntur, nisi fuerint usu atque exercitatione notissima, indeque ab ipsa exercitatione, uel mauis a suis armis, suam artifices sortiuntur denominationem, ut Citharoedus a Cithara, quod pulsandi citharam calleat artem. [Citharoedus quid. in marg.] Organista, quod organum. [Organista quid in marg.] [Lyricus quid. in marg.] Lyricus, quod lyram et huiusmodi. Musicum autem seu speculatiuum, cuius differentiam a Cantore hic suscepimus enodandam, cuncti agmine facto musices auctores aiunt esse, qui theoretica docet praecepta, citra artis exercitationem, quod sui indicatur diffinitione. [Musicus quid. in marg.] Musicus inquiunt est, cui adest facultas speculationis rationisque musices, non cui cantandi modus practicabilis tantum inest. Vel ut quibusdam placet, qui diuerso itinere ad idem tendunt. Musicus est, qui ratione ducente canendi scientiam, non seruitio operis, sed imperio speculationis assumit, et secundum hoc iudicat, et non per sonum. [Cantor quid. in marg.] Cantor autem est, qui cantando diutina exercitatione musici praecepta capescit, uocisque sono promit, et actum deducit. Ac etiam in eorum numeris includuntur Organistae, Lyrici, caeterique instrumentis musica utentes, qui quidem nulla mouentur arte, nisi solo Aurium instinctu, sensuque delectabile memoriae commendant. [Poetae. in marg.] Quemadmodum Poetae naturali potius quam rationis speculatione, carmina constare iudicant. [Musici et cantoris differentia. in marg.] Sentire autem uideor, hanc musici, et cantoris differentiam illius persimilem, quam inter Rhetorem et Oratorem, peritissimus Valla ponit. [Laurentius valla. in marg.] Musicus ergo tamquam praefectus. Practicus uero, ueluti Stator uel Praeco illius habetur, qui praefecti iussu, atque imperio resonanti tuba, mandata promulgat, haud secus Cantor musico paret, eiusque exequitur iussa. [Musici. in marg.] Cui quidem sententiae astipulari uidentur Musico omnes Cuidonis auctoritate. [Guido. in marg.] Magna (afferunt) est musicorum, et cantorum distantia. Isti dicunt, illi sciunt, quae componit Musica. Nam qui facit, quod non sapit, diffinitur bestia. Caeterum tonantis uocis si laudent acumina, superabit Philomena, uel uocalis Asina. Quare eis suum esse, tollit Dialectica. Cantoris ergo partes sunt pro uiribus suis, Musici iuxta praecepta sese in arte practica gerere, Tibi uero maiori laudi atque utilitati accedet, si utriusque apicem attigeris. [Cantoris officium. in marg.] Musicus enim adaequatus diceris id est utramque speculationem practicamque callens, et econuerso, quae practica eiusdem scientiae perfectione constat. [Musicus adaequatus. in marg.] Cuius rei enitendo, pallendo, lucubrando, ac enixae labori incumbendo, compos me iudice, euades.
DE LITTERIS SYLLABIS VOCALIBVS, ET POSITIONIBVS MANVS. Caput VIII.
PLacuit hucusque in nostri opusculi limine ingenui pocillatoris ministerium subire, qui ad maius Domini sui oblectamentum, Regales mensas, purpureis floribus, sertisque recentibus insternit, et ornat. Mox heroi accumbenti ingenue, ac delicate lautissima fercula apponit, ex quo sit, ut ex florum redolentia, [-8v-] nectareisque dapibus, heros ille insignis, uix refocillatus a mensa discedere uideatur, et non aegre minus inde abeat, acsi deorum conuiuio, interesset, haud aliter huius ingenuae artis studiosis fore confido. Hactenus enim opusculum nostrum regulis quibusdam, ueluti floribus, aspersimus, theoricam potius quam actuosam uel practicam redolentibus naturam. Iamiam uero his musicis epulis accumbentibus, non inanes flores, sed lautissimae dapes afferunt. Quibus praeuia oblectatione, atque utilitate, in qua totus enitor (nam et prodesse, et delectare cupimus) huius honestae disciplinae amantissimi uidebuntur non facis animum suum explere posse. Late enim patet omnium rerum satietatem fieri, praeterquam suauis harmoniae, qua delectari neminem pudeat, cum totus beatorum spirituum coetus hac fruatur, hac detineatur, hac ueluti summo bono delectetur. Mundialem denique machinam, diuinum Concentum exprimentem, Summus ille artifex creauit. Accumbe igitur candide lector quantum in te est his musicis epulis quas ut facilius pertractare possis, Manum Venerabilis religiosi, ac eximii musici Guidonis Aretini monaci, huius corporis tanquam principale menbrum, suis litteris, syllabis, seu notis in eiusdem positis iuncturis, caeterisque ornamentis decoratam, sequenti capite imprimendam curaui, cum eius diffinitione, quaeque nam fuerit causa a Graecorum littera id est a Gamma inchoare, paucis enodauimus, qualem profecto in aliorum lucubratiunculis musicis, facile non inueneris Decreuimus enim non nostrae ostentationi, sed iuuenum utilitati consulere. Primum igitur sciendum est, quod Manus est breuis, et utilis doctrina, ostendens compendiose deductiones uocum musices. [Manus quid in marg.] [Gamma quid in marg.] Gamma uero secundum nonnullos, est generalis ordinatio seu introductio graduum discurrentium per iuncturas interiores et exteriores manus sinistrae. Ego uero hanc esse litteram graecam ut patet [Gamma],neque a signo crucis, quam in principio puerilium elementorum apponere consueuimus, non dissimilem, Merito ergo Musicus ille Guido, caeterique musarum cultores, a Gamma, quemadmodum elementarii grammatici a crucis uexillo initium sumpsere. [Guido. in marg.] Vt ergo humanitati uolentes proficere, ab elementariis litteris incipiunt, ita et rudes Musici, a Gamma ut inchoarunt, sequentia memoriae mandantes, uidelicet A re, B mi, C fa ut, D sol re, E la mi, F fa ut, G sol re ut, A la mi re, B fa [sqb] mi, C sol fa ut, D la sol re, E la mi, F fa ut, G sol re ut, A la mi re, B fa [sqb] mi, C sol fa, D la sol, Quod sequitur E la, additum fuit postremo ad perficiendas sex illas uoces, ab Vt, in G sol re ut posito super acuto, surgentes usque ad ultimum hoc E la. [Litteratum manus dispositio. in marg.]
QVARE GAMMA GRAECA LITTERA CAETERAS PRAECEDAT LATINAS Caput IX.
VErum ut respondeam curiosis, perscrutantibus, Cur post hanc graecam litteram lantine sequantur, Dicimus latinos nostros, quos a Graecorum fonte cuncta accaepisse, late patet, ueluti accaepti beneficii memores, Gamma in principio manus tanquam uexillum in arcis summitate collacasse, fatentesque in omnibus Graecos dominari, et latina nostra nos eis debere, cum tanti muneris auctores extiterint, et ad nominis sui perpetuam memoriam hoc solum Gamma, et non Alpha, graecarum litterarum principium, in initio collocandum instituerunt, ut nominis sui, quod est ista dictio Graecus, monumentum posteris relinqueretur. [Gamma graecum [Gamma] cur latinas praecedat. in marg.] Per excellentiam igitur praecedit Gamma litteris latinis, quemadmodum et Graeci nobis praecesserunt. Quid [-9r-] insuper quibusdam uideretur, si latinis musicis et poetis, inter quos non admodum dissimile studium est, idem fuerit iudicium, eadem sententia? Nam Poetae maximum decus fore putabant, si graecanicis titulis opuscula sua in limine insignirent, ut uidere licet apud Macrobium libro quinto Saturnalium, et hoc idem Quintilianus libro duocdecimo testatur. [Macrobius. in marg.] [Quintilianus. in marg.] Tanto inquit, est sermo graecus latino iocundior, ut nostri Poetae, quoties dulce carmen esse uoluerint, illorum id nominibus exornent. Sit pro ueritatis testimonio Mantuanus Homerus, qui suum Pastorale carmen Bucolica, et reliqua duo opera sua, nomine graeco inscribere uoluit. Non mirandum igitur, si et Musici a Gamma graecorum elemento initium sumpserint. Etsi praeteritae rationes sensui aequiualeant, hoc etiam ne te lateat, hanc scilicet graecam litteram [Gamma] a latinis musicis primario esse positam, ut enim tali loco huic altera similis habeatur, par nomine tantum, et non forma, cum illa simul a latinis exarata G sol re ut, quae secum resonat, in consonantia octaua. Ergo necessitate posita fuit haec littera graeca, quemadmodum haec syllaba illi annexa, Vt, sine qua, D sol re graue, suum Diapente, id est quintam, non habuisset, nec G sol re ut finale suum haberet Diapason id est octauam. Sed redamus ad nostram, Musici ergo in manus locis, septem dumtaxat in specie litteras uidelicet A B C D E F et G, quamuis pluries iteratae uigintique posuere positiones. [Litterae manus in specie septem. in marg.] Notandum in specie dixisse, cum plures in numero sint, replicatae uero eedem habentur, ut patet in Calendario, ubi septem numeratis, reiterantur. His denique modis, quod inferius prima scilicet Gamma ut, quodque superius ultima scilicet E la, eadem replicatio erit, ut in sequenti capitulo clarius patebit. Ex quibus litteris decem suis in lineis collocantur, et aliae decem in spatiis disponuntur, alternatim quidem, exempli gratia. Gamma ut ponitur in linea, sed A re in spatio, et sic de singulis alternando. Dispositio autem notularum in manu sic ordinatur, [Gamma] ut in linea in summitate Pollicis digiti designatur. A re in spatio, et in medio eiusdem, B mi in linea, in eiusdem radice. C fa ut in spatio, et in radice Indicis. D sol re in linea, et in radice Medii, E la mi in spatio, et in radice Anularii. F fa ut in linea, et in radice Auricularii, et reliqua gradatim ascendendo collocabis, quae cum facillima et in promptu sint, silentio praeteribo, lectorique pensitanda relinquo. Illud tamen praetermittendum minime censui, quod quotienscumque in B fa [sqb] mi inueneris hanc notulam Mi, cum ista littera [sqb], ordine naturali procedendo, illud [sqb] quadrangulari forma scribi, et esse debet, ad differentiam alterius b rotundi, quod cum hac notula Fa copulatur, ad euitandam Tritoni asperitatem, ut capite suo late explicabimus, et hoc a Musicis institutum est. [[sqb] quadri et b mollis descriptio. in marg.] Nunc uero quod diximus, oculis hac figura subiicimus.
[-9v-] [Vanneo, Recanetum, 9v; text: [Gamma], ut, Are, Bmi, Cfaut, Dsolre, Elami, Ffaut, Gsolreut, Alamire, Bfa[sqb]mi, Csolfaut, Dlasolre, ELA, Elami, Dlasol, Csolfa] [VANREM 03GF]
[-10r-] DE POSITIONIBVS MANVS INVERSAE, VEL A TERGO CONSTITVTIS CAPVT X.
CVm saepius non iniucundi familiares a me efflagitauerint, ut hoc nostro in opusculo uoces, quae sunt a tergo manus infra Gamma ut, et supra E la disponerem, illorum uotis morem gerere uolui, praesertim cum id non mediocri fore adolescentum utilitati existamauerim. Vt igitur quae alii, non dicam ignorauerunt, sed neglexere, his nostris regulis inseram, in grauioribus uocibus infra Gamma ut, sic etiam in acutis supra E la, eundem seruabis ordinem, quem a Gamma ut superius in solita directa manu seruasti, Documenti gratia, sub gamma ut descendere uolens, loco eius constitutes G sol re ut subiunges deinde F fa ut, a tergo Pollicis in media iunctura. [Modus descendendi sub Gamma ut. in marg.] E la mi in radice eiusdem digiti, a tergo semper intelligas, seriatim incedes, ponendo D sol re in radice Indicis. C fa ut in Medii radice. B mi in Anularii radice. A re in Auricularii eodem loco. Denique Gamma ut in Manus et brachii iunctura collocabis. Pari modo in acutioribus procedes, loco enim C sol fa, dices C sol fa ut, pro D la sol, D la sol re, pro E la, E la mi, in tertia Indicis iunctura a tergo F fa ut, et in Media eiusdem G sol re ut. [Modus ascendendi supra Ela. in marg.] In media iunctura digiti Medii A la mi re, et in eadem Anularii iunctura B fa [sqb] mi, et in medio Auricularii C sol fa. Denique in ultima eiusdem digiti iunctura superius D la sol, et in tertia Anularii iunctura, E la constitues, hoc semper a tergo ipsius Manus intelligas, ut patet per figuram.
[-10v-] [Vanneo, Recanetum, 10v; text: Gammaut, Are, Bmi, Cfaut, Dsolre, Elami, Ffaut, Gsolreut, Ela, Dlasol, Csolfa, Bfa[sqb]mi, Alamire] [VANREM 04GF]
![[VANREM 02GF]](VANREM_02GF.gif){kind=link}
![[VANREM 01GF]](VANREM_01GF.gif){kind=link}
![[VANREM 03GF]](VANREM_03GF.gif){kind=link}
![[VANREM 04GF]](VANREM_04GF.gif){kind=link}
[-11r-] E la
D la sol
C sol fa
B fa [sqb] mi
A la mi re
G sol re ut
F fa ut
E la E la mi
D la sol D la sol re
C sol fa C sol fa ut
B fa [sqb] mi B fa [sqb] mi
A la mi re A la mi re
G sol re ut G sol re ut
F fa ut F fa ut
E la mi E la mi
D la sol re D la sol re
C sol fa ut C sol fa ut
B fa [sqb] mi B fa [sqb] mi
A la mi re A la mi re
G sol re ut G sol re ut
F fa ut F fa ut
E la mi E la mi
D sol re D la sol re
C fa ut C sol fa ut
B mi B fa [sqb] mi
A re A la mi re
Gamma ut G sol re ut
F fa ut
E la mi
D sol re
C fa ut
B mi
A re
Gamma ut
Huiusmodi autem inuerse manus dispositio, a quibusdam respectu prioris dispositionis ficta vocatur, hac ducti ratione, quod non pristino, solitoque tenore describatur, et licet in manus compositione, Guidonis terminos transcendant, generalis tamen Musice traditio, ac uniuersale documentum est, id uidere licet in egregiis instrumentis, Quibus ab artificibus extra manus terminos non unum Diapason solum, sed duo, triaque, attributa sunt, ut in organis in promptu est. [Inversae manus dispositio non ficta sed generalis. in marg.] Animaduertendum est insuper in hac litterarum serie, septem litteras, sex uero notas conspici, et ideo nulla id est notularum cum litteris conformitas, necessum igitur erit in Gamma ut dicere, G sol re ut, quo in hac octaua sit et notularum et litterarum [-11v-] paritas, et sic de singulis octauis agendum est, ut passim in figuratis cantilenis, late patet. Non ergo dicenda est Musica ficta, nisi respectiue, ad Guidonis constitutionem, cantusque plani, cuius constitutio particularis specialisue appellatur. A plerisque etiam ignorantiae nebula obductis, et abusione quadam inueteratis, ficta nuncupatur, qui cum in aliquo cantus loco notulam in manu minime locatam inuenerint, ficta asserunt. Ego uero naturalem, et propriam a cunctis dicendam contendo, ubi suis in locis opportunis, consonantiae suos habuerint tonos, ac semitonos, iuxta propriam debitamque portionem illarum proprietatum. Nam saepe accidit, ut cantando in E la, dicatur mi, quum ibi possumus dicere, E la mi tamen illud mi, non fictum, sed naturale habetur, sitque in suae octauae extremitatibus, et litterarum, et notularum concordantia, atque paritas, et hoc idem dicimus seruandum esse in notulis infra Gammaut constitutis. [B molle supra Ela poni superuacaneum esse. in marg.] Sed ut illis cantus figurati compositoribus (a quibus longe dissentio) aliquando respondeam, qui dum transcendunt E la, b circulare in suprano locare consueuerunt, ultimum coeli metam, pro meo iudicio in E la terminari credentes, F post E, proximum esse minime cogitantes, dicite quaeso, est ne ficta Musica ista immo stulta ac furore plena, quoniam si in littera F recto naturalique ordine, Fa notula semper reperitur, tali loco, b molle quod eandem notalam representet, subdere non oportet. Hoc enim pro mea sententia faciunt, ut discere uolentibus ad musicam facilior sit aditus. De his hactenus, nunc ad directae Manus diuisionem uia patebit, quae quidem tripartita erit, uidelicet in graues, acutas, et superacutas litteras.
DE LITTERIS GRAVIBVS, ACVTIS, ET SVPERACVTIS Caput XI.
VT iam quod polliciti sumus, in medium expromamus, Directae interiorisque manus positiones (de inuersa satis diximus) uiginti esse asserimus, in quibus tota Musices summa, ueluti in cardine ianua, consistit, atque uoluitur. Nec ab re Positiones uocitantur, ac si in his uoces omnes, suas habeant sedes et basim. [Litterarum ordo triplex. in marg.] Quae triplici iaciuntur fundamento, Graui scilicet, Acuto, et superacuto. Quae graues dicuntur, sunt septem. Quae acutae, totidem. At superacutae, sex, Ex his quaedam in manu ipsa duplicatae, nonnullae triplicatae reperiuntur, ut facile perscrutanti patebit. Graues enim numero septem ut sequitur, [Gamma] A B C D E F, Sumentes principium in uertice Pollicis, ac definentes in radice Auricularii, a graui sono denominatae sunt, ac quia in ima concinentis pectore, grauis quidam intonatio resonat. [Graues litterae quae et quare. in marg.] Septem uero subsequentes, ab acutiore altiorque uoce, respectu grauium, Acutae uel Mediae uocatur. [Acutae litterae uel medie quae et quare. in marg.] Acutae uoces dicuntur, quum acutiori sensu, grauibus proferuntur. Mediae enim dictae eo quod utriusque medio constituantur. Ad hasque promendas uoces, gutteris beneficio utimur, quae tales sunt, G A B C D E F. Quorum initium in secunda, Auricularii, exitus uero, in tertia indicis existit. [Superacutae litterae uel excellentes quae et quare. in marg.] Vltimae uero sex, ut hic, G A B C D E, uel superacutae, uel excellentes dicuntur. Superacutae quidem, quoniam harum uoces maxime graciles, atque acutissime in captis penetralibus a concinente proferuntur. Exellentes uoces, ab excellendo, seu a superando, grauium enim et acutarum uoces, ab his superantur. Quorum exordium in secunda Indicis, meta uero, in tertia Medii a tergo sita est ut cunctis studiosis, in ipsa manu uidere licet. Hisque tribus praelibatis gradibus unusquisque pro uiribus suis extolletur, et deprimetur suam poterit uocem. Et ne quae diximus perfluant, hos edisce uersiculos. Quaeque graues septem, septemque notantur acutae.
Supra et acutae sex, sint tibi quaque manu.
[-12r-] DE VOCIBVS. CAPVT. XII.
Lecturis praesens de Voce caput, bipartitam eius descriptionem praemittendam duxi. Est enim Vox, aer spuma uitali, nouem mediantibus musis uerberatus. [Vox quid. in marg.] Vel ut quibusdam placet, repercussio aeris respirati ad arteriam uocalem, cum imaginatio ne aliquam, aut consilio significandi, indicandique aliquid, dicta a uocando, eo quod cordis uota, foris uocat. [Vox unde dicatur. in marg.] Verum haec potius Philosophorum scholam sapiunt. Musici uero in speciebus sex, haud plus, minusue, profitentur esse uoces, uidelicet, Vt Re Mi Fa Sol La ascendendo, et totidem descendendo ordine inuerso, La Sol Fa Mi Re Vt, unde Versus. [Voces Musicales quot et quae. in marg.] Sex natura modis totum circumsonat orbem.
Quos referunt Vt Re Mi, Fa Sol Laque simul.
Ratio enim pluralitatis seu diminutionis haec est, uidelicet prae assignatae sex notae, non modo Tetrachordum uarietates, hoc est tres uarias figuras consonantiae dictae Diatessaron, sed quattuor etiam species Diapentes, quibus septem generantur species Diapason, efficere possunt. [Voces musicales cur nec plures nec pauciores quam sex. in marg.] Quae quidem uoces, et si uideantur numero plures, attamen nihil additum est nouarum notularum, sed isdem iteratis, plures esse uidetur. [Notandum. in marg.] Quibus quidem uocibus, tanta accessit auctoritas, atque dignitas, ut eas merito pientissima Ecclesia, ueluti Diuino numine iuuentas, in Diui Ioannis Baptistae Saluatoris nostri praecursoris Hymno, pro basi atque fundamento collacauerit, ut Deuoto patet Cantori. In limine namque ipsius hymni, ut reperitur dicendo. Vt, Vt queant laxis. Re, Resonare fibris, Mi, Mira gestorum, Fa, Famuli tuorum. Sol, Solue poluti, La, Labii reatum, Sancte Ioannes. Quas quidem sex uoces, ut his totum Musices corpus perficeretur, ac etiam facilius Musici, acutius, grauiusque cantarent, statutum est septies reiterari, ut uniuersam percurrenti manum patet. His denique reiterationibus, quadraginta duae uoces in numero, haud in spem generantur. In linea scilicet uiginti una, totidemque in spatio. Nota enim superius dixisse in numero, non in spem, quum ut superius annotatum, easdem plures esse quis ignorat? [Virgilius. in marg.] Vnde Mantuanus Homerus huius ingenuae artis non ignarus, cecinit, Obloquitur numeris septem discrimina uocum. Etsi hae Syllabicae uoces in cantus introductione, perferantur, non describuntur tamen, sed notulis modo quadratis, modo obliquis, uariis tamen locis ordinatis, per lineas, atque spatia figurantur, ut cuique in cantu plano, uidere licet. Quo ritu sex istae uoces pronuncientur, talis est regula, quod prima et secunda, uidelicet, Vt Re, debet ascendere unius distantia toni, sic etiam a Re, ad Mi, A Mi uero, ad Fa, unius iteruallo semitonii minoris. [Voces musicales quo pacto pronuncientur in cantus. in marg.] A nota Fa ad Sol, integro tono terminetur simul et a Sol ad La, Sic e conuerso. Quid tonus ac semitonus sit, de his perlege capitula. His igitur ita diffinitis, De triplici notularum, pronunciatione, pauca dicamus.
DE TRIPLICI NOTVLARVM PRONVNCIATIONE. CAPVT. XIII.
HAE autem quas diximus notulas, tripliciter, pronunciari solent. Primo quidem Syllabas exprimendo (uulgo solfizando) cum suppositis notulis, ut in subiecto exemplo patet, quo quidem modo, facilius rudes imbuuntur pueri.
[Vanneo, Recanetum, 12r; text: ut, re, mi, fa, sol, la.] [VANREM 05GF]
[-12v-] Secundo, quum positis dumtaxat notulis sine subiectis syllabis, ut superiori exemplo cantamus, uocemque nostram iuxta notularum dispositionem, modulamur, quem modum mediocriter eruditus, facile imitabitur, ut hic in subiecto exemplo patet.
[Vanneo, Recanetum, 12v,1] [VANREM 05GF]
Tertio, cum uerba notulis subiecta, ut sunt Antiphonae et huiusmodi, uel sacra uel prophana, cantamus, ut sit in Choro, uel in canentium coetu, uoluptatis gratia, qui modus hic inferius patet, Virisque apprime eruditis, minime difficilis.
[Vanneo, Recanetum, 12v,2; text: Adiuua nos Deus salutaris noster.] [VANREM 05GF]
Hoc igitur exemplo, ut nouitiis clarius innotescat, dinoscitur in uerbis apponendis, ut Musicorum ordo teneatur, neque dispari modo Cantores, modo citius tardiusue, modo alter alterum uerborum Syllabas cantando transeant, nulla syllabarum supra notam annectitur alligatam, praeter insuper primam ligaturarum, aut supra solam notam non ligatam, neque etiam supra notulas instar notularum Semibreuium figurati cantus disignatas, ut enim chori practica, simul et experientia, te docebit. [Verba in cantu apponendi Regula. in marg.] [Notandum. in marg.] Denique nec te praetereat, singulis his musicalibus Syllabis, singulas inesse uocales, perinde ac in grammaticis et syllabis et dictionibus, quae saltem sine unica uocali, proferri nequeunt. Nec te moueat, quod quum quinque sint uocales, musicales uero syllabae sex, A, quippe uocalis, duas occupat sedes, uidelicet Fa et La, Sequitur ergo, quod quicquid dici potest, litteris etiam committi posse, et per consequens, cantui subiici, seu cantari. Idque quanto iucundius, tanto auribus tuis cantando suauis accidet, amoena modulatione seruata. [Notandum. in marg.] Musica namque ipsa per se nectare, atque ambrosia suauior est. Postremo illud silentio minime praetereundum est, humanam uocem, uel sonum ipsum uocis, nec scribi nec doceri posse, cum Dei donum, et gratia gratis data habeatur, sed duce exercitatione, diutina quidem acquiri, et usui atque memoriae mandari, ne pereat, rubigineque absumatur. De his hactenus, nunc de cantus proprietatibus dicendum est, a quibus cantandi notitiam nanciscimur, deque mutationum modo, satis abunde tractabimus.
DE PROPRIETATIBVS. CANTVS Caput XIIII.
DE Cantus proprietatibus narraturus, ut facilius sit capax intellectus, uocabulum ipsum diffiniam, quod cum aequiuocum sit, ita et duae proprietatum species in cantu reperiuntur. [Proprietatis diuisio. in marg.] Quarum una ipsa cauda dicitur, quando cantus notae figurati scilicet et plani, a dextra, aut a sinistra, dependet, aut eleuatur, ut in libris euidentius apparet, de qua enim cum absit a mente, taceo, in libris enim figurati cantus, diffusius constabit. Nunc uero de illa solum manus litteris designata, quam paucis ennarabo. [Prorietates manus tres. in marg.] Ingressuris igitur in Musarum uiridarium, tres dissimiles litterae in cantu ueluti claues offeruntur, uidelicet, C F G a quibus cuncta oriuntur Hexachorda, propterea originales dicuntur [-13r-] claues, quia ab his originem sumpsere. Deductiones et reductiones a multis uocitantur, quod ab his Hexachorda originaliter deducantur, et in has easdem reducantur. [Proprietatum variae appellationes. in marg.] Vel quod reliquae omnes litterae, sub illis ueluti sub dicibus militent, et sub earum regimine existant. Quibusdam placet reformationes appellare, cum hexachorda ab his tamquam a suo principio, reformentur. [Hexachordum quid. in marg.] Hexachordum enim et deductio, idem est scilicet sex syllabarum naturalis progressio, uidelicet, Vt Re Mi Fa So La, et La Sol Fa Mi Re Vt. [Resolutiones. in marg.] Sentiunt insuper nonnulli Resolutiones dicendas esse, quod Hexachorda in his, a quibus ortum habuere, resoluantur. Audent complures, coniunctiones uocum dictitare, quod his, duae tresue in eodem sono uoces, connectuntur. [Coniunctiones. in marg.] Vulgatiori tamen nomine, Proprietates uocitantur, non ut quidam arbitrantur, quod quicquam proprii habeant, sed quod caeteris dominentur litteris, Summamque habeant in alias auctoritatem. Et licet, quo ad ordinem uocum, Hexachorda uel a C, uel a G, uel ab F, orientia, sint eadem, nullamque diuersitatem habeant in interuallis, nam unumquodque illorum ex quattuor tonis et minori semitonio constat, uarias tamen denominationes habet, atque processus. [B mollis proprietas. in marg.] Quia Hexachordum ab F proficiscens, sub b mollari proprietate continetur, uel ut clarius intelligatur, per b molle, seu per b rotundum cantatur. Notulae enim quibus ipsum b dominantur, Mi et Fa uidelicet, ascendendo ab A la mi re ad B fa [sqb] mi, mollius et suauius scilicet per minorem semitonium pronunciantur. [[sqb] quadri proprietas. in marg.] At Hexachordum sumens a G initium, duriori, asperiorique proprietate cantatur, insigniturque huiusmodi [sqb], quod utique durum appellatur. Notulae namque sub eo militantes, Re et Mi uidelicet, ascendentes ac etiam descendentes ab A la mi re, ad B fa [sqb] mi, asperiori, acutiorique uoce, hoc est pro tonum pronunciantur. At quia duae ipsae litterae [sqb] quadrum scilicet et b molle contrarios effectus operationisque diuersas efficiunt, ut pote unum significans Mi, alterum Fa, meo quidem iudicio, praeter nomine superius attributa, impedimentales ut ita dicam censeo dicendas. [Claues impedimentales. in marg.] Alterum enim altero impeditur, signo namque b mollis apposito, huiusmodi cantus per [sqb] quadrum cantari nequit, et econuerso. [Naturae proprietas. in marg.] Hexachordum uero, in C residens, quum praelibatis accidentibus et differentiis uacat, naturalique pronunciatione profertur, naturali proprietate constare dicitur. Appellaturque naturae proprietas. [Proprietas quid. in marg.] In Musica namque Proprietas, plurium uocum ab uno eodemque principio, deriuatio diffinitur. Vel singularis uniuscuiusque Hexachordi dispositi deductio. His igitur praemissis differentiis, Musici non contenti, uoluerunt alterum b ex illis duobus prae dictis, circulari forma exarari, proindeque molle uel rotundum uocitatur, Alterum uero quadrangulari sic [sqb], proptereaque [sqb], quadrum, seu durum, atque asperum. [[sqb] quadri inscriptio consideranda. in marg.] Quam utique in scribendo differentiam, a plerisque uel incuria, uel ignorantia praetermissam ipse scio, Nec paruipendenda est huiusmodi formae differentia, cum ea duce, qualis sit rei essentia cognoscatur. Satis igitur patet treis esse in cantu proprietates, quarum unaquaeque suam habet litteram. Naturae Proprietas sortita est C, b mollaris Proprietas F, at [sqb] quadrangulari siue duro G, Musici dedicarunt, statueruntque cantilenam illam exordium habentem ab Vt, quod est in G, cantari per proprietatem [sqb] quadrati, iuxta litterae formam, sicque reliquae sequentes syllabae post Vt istius litterae G, uidelicet, Re Mi Fa Sol La, eidem subiacent proprietati. Omne autem ut C litterae annexum, et reliquae subsequentes Syllabae scilicet Re Mi Fa Sol La per naturam cantantur, quae mediocres dicuntur, quum nec duram, nec mollem sapiant naturam, sed medium teneant. Vt uero, cum sequentibus syllabis comitantibus in sede istius litterae F, per b mollant, seu per b molle cantatur, quia sonus eius, est mollior, suauiorque, uel a qualitate formae, circulare seu b rotundum dicitur, et haec cuncta tribus patebunt versiculis.
Dum Musica clamat, C naturam tibi dat.
F b mollem tibi signat,
G quoque [sqb] durum, tibi dat cantare securum.
[-13v-] Haec autem quam diximus Syllaba Vt, in manus serie septies reperitur, ter quidem ubi G, bis in sede huius litterae C, totidemque apud F. [[sqb] quadrati proprietates quae et ubi. in marg.] Consequenter dicendum est, [sqb] quadrati Proprietates treis esse, harum primam in Gamma, secundam in G acuto, Tertiam in G superacuto, side oculata uidebis. [Naturae proprietates quae et vbi. in marg.] At prior naturae Proprietas, C graui adhaeret, secunda uero, C acuto. Ex proprietatibus autem b mollis, priorem in F grauis sede dispositam inuenies, secunda acutum F comitatur. [b mollis proprietates quae et vbi. in marg.] His ita diffinitis, statim Deductiones quae et quot sint, aperiemus.
DE DEDVCTIONIBVS. Caput XV.
DEductionem, quam modo pollicitus sum, aggredior, quae omnium consensu Musicorum, est uocum, de loco ad alium locum, per aliquam proprietatem ordinata Ductio. [Deductio. in marg.] [Deductiones b quadri quot. in marg.] [Deductiones naturae quot in marg.] Vel melius. Deductio, est sex syllabarum naturalis progressio uidelicet, Vt Re Mi Fa Sol La, quae a prima proprietate id est a [sqb] quadrato, ter replicatur. [Deductiones b mollis quot. in marg.] A secunda uero quae est naturae proprietate, bis reiteratur. A tertia denique b mollis proprietate, totidem. Cunctae igitur in manu notulae, ab huiusmodi pendentes deductionibus, et proprietatibus, sunt numero Duae et Quadraginta, quae quidem a [Gamma] ad ultimum usque E la, uiginti occupant sedes, harumque omnium sex syllabarum inuicem succedentium, Dux et ueluti Princeps est Vt, Subditae uero et adhaerentes hae sunt, Re Mi Fa Sol La, et hoc in qualibet deductione et proprietate inuenies. [Notulae omnes totius manus quot. in marg.] Harumque sex Syllabarum aceruus, seu aggregatio, in Harmonica Concinentia Deductio dicitur, quod modulantium uoces, a graui in acutum, et ab acuto in graue deducat, uel quod secum annexas ducat sex uoces. [Deductio vnde. in marg.] Harmonica uero concinentia, ea dicitur, quae inter uocum sonos grauem ab acuto, sensu, rationeque duce, discernit. [Concinentia harmonica quid. in marg.] Harmonica igitur idem est, quod quaedam modulationis discretio. Possumus etiam determinato numero, has deductiones affirmare, totidem esse, quot et quoties in manus serie, haec syllaba Vt reperitur, uidelicet septem, ut quilibet subiectis exemplis, oculata fide percipere poterit. Sunt igitur harum deductionum descriptiones tales, ut patet exemplo.
[Vanneo, Recanetum, 13v; text: Deductio [sqb] quadri grauis. Deductio naturae grauis. Deductio b mollis grauis. Deductio [sqb] quadri acuti. Deductio naturae acutae. Deductio b mollis acuti. Deductio [sqb] quadri superacuti.] [VANREM 05GF]
[-14r-] DE CLAVIBVS CANTVS Caput XVI.
POtissimum, quo utuntur Musici instrumentum, in huiusmodi uiridarii ingressu, Musarum utique concentu canori, Clauis est. Quae signo mediante, notae ostensio diffinitur. [Clauis quid. in marg.] Vel uocum reseratio. Nec ab re Claues appellantur, quum harum effectus, ab aeneis clauibus deriuare uideatur. Illis enim Domus hostia reserantur, quaeque intus sunt palam fiunt, his uero nominum uoces, huiusmodi clauibus subiectae, a nobis facile cognoscuntur, ac intellectui reserantur, et his clauibus remotis, omnis Cantus erit confusus, incertus, perplexus, ac ueluti in procelloso alto cymba uelis et Clauo destituta, huc et illuc errans, at ubi cantui Claues apposueris, notulae nomen, et locum, uel linea, uel spatio sitae extemplo cognosces. [Claues dici possunt cunctae manus litterae. in marg.] Est etiam Musicorum sententia, cunctas manus litteras, ubi ubi fuerint, uel spatio, uel linea, Claues appellari, nam omnes notulae uel spatiis, uel lineis, clauduntur. Verum arbitrati sunt, et recte quidem, haud mediocrem fore confusionem, si singulis tum lineis, tum spatiis, singulae apponerentur litterae. Non immemores igitur aureae Philosophi sententiae dicentis, Frustra fieri per plura, quae fieri possunt per pauciora, laniori consilio statuerunt, tres tantum esse Claues, uti quid perfectum. [Philosophi dictum. in marg.] [Claues tres. in marg.] Nam omne trinum perfectum, ab hisque omne cantilenae genus, qualecumque sit, tamquam a tribus rectoribus gubernari, atque regi. Quarum duae indifferenter, et plano, et florido deseruiunt, cantui, Tertia uero florido, seu figurato dumtaxat attribuitur. [Clauis naturae grauis. in marg.] Ex illis igitur superioribus duabus, altera grauis naturae dicitur esse, suamque habet in F fa ut graui, grauem denominatam b mollem mansiunculam, sicque scribitur [signum] uel sic [ClefF on staff1] Altera autem istius ueltui comes, [sqb] quadro acuto subiacet, cuius domus, est C sol fa ut acutum, quod dicitur Natura acuta, hacque figura cognoscitur [signum] uel sic [ClefC on staff1] Tertia denique florido tantum cantui adicta, in superacuto [sqb] quadro suam habet sedem, et ab eodem cognomen accepit, hocque figuratur modo [ClefG on staff1] cuius inuentio fuit apprime necessaria, ubi enim a compositoribus modulationes in superacutis fundantur, necessario opus est uti hac claui, [ClefG on staff1] non autem qua in C sol fa ut sita reperitur, nec tunc quique lineae forent satis, sed duas insuper alias addendum esset. [Clauis [sqb] quadri acuti in marg.] [Clauis [sqb] quadri superacuti. in marg.] Ad huiusmodi igitur septem linearum positionem, uel potius confusionem euitandam (hae potius mentem inuerterent quam instruerent) optimum factu periti Musici fore arbitrati sunt, hanc si in superacutis cantilenis, quam modo dixi clauem constituerent. Consulentes igitur canentium facilitati, remota omni difficultate, optimaque seruata consuetudine, hanc inuenerunt, et inuentam uniuersae canentium sectae seruandam proposuerunt. Scito insuper hanc clauem in secunda cantilenae tuae linea, describendam esse, nec alibi.
DE TRIBVS VARIIS CLAVIVM NOMINIBVS. CAPVT. XVII.
ET quamadmodum paulo ante treis tum esse Claues (stricte loquendo) diximus, triplici etiam nomine merito aiunt appellari, Originales uidelicet Indiciales, et Regulares. Originales quidem, quia in cantu originem praebent. [Clauium nomina. in marg.] [Claues originales. in marg.] Indiciales uero, quia indicant, quo notulae loco sitae sint, Regulares denique, quia harum officium est, uniuersum cantum regent, et hae in cantu expresse, et oculata fide, positae inspiciuntur. Reliquae uero litterae omnes, praeter b rotundum, seu molle, expresse non oculis subiiciuntur, sed harum uirtute Clauium, mente a cantoribus suis in locis, imaginantur. [Claues indiciales. in marg.] [Claues regulares. in marg.] Iccirco et istae Indiciales [-14v-] possunt appellari Claues, respectiue tamen, cum possint in cantus initio indicium afferre. In his tamen nulla inest necessitas, missasque penitus facimus. b autem rotundum, cuius mentionem modo fecimus, cum ad temperandum tritonum, a natura asperum, inuentum sit, a Musicis meruit hoc priuilegio decorari, ut expresse poneretur in cantu, sicque in huiusmodi consideratione, aliarum comparatione, quae utique hoc non gaudent priuilegio, ut expresse scribi possint, proprie et non per accidens, Indicialis uocatur, ut in subiecta figura patet.
CLAVIVM NOMINA.
[Vanneo, Recanetum, 14v; text: Indicialis, Respectiue, Indicialis Respectiue, originalis Proprie, indicialis Regularis, Indicialis respectiue, Indicialis Proprie, [Gamma], d, c, b, a, [sqb], f, e, CLAVIS] [VANREM 06GF]
Postremo, ne quid quod ab huius capitis argumentum faciat, praetermittamus, Sciendum est, in antiquorum uoluminibus Musicorum, primam Clauem non solum F fa ut graui, uerum etiam acuto F fa ut deseruientem inueniri, et alterum F fa ut graue, purpurea linea designabatur, et loco alterius acuti Fa ut, in spatio, modicum lineae eiusdem coloris apponebant. [Clauis F fa ut grauis etiam acuto deseruit. in marg.] [Clauis C sol fa ut pro C fa ut etiam habetur. in marg.] Clauis similiter acuti [sqb] quadrati, duas habebat sedes, alteram in C sol fa ut, alteram in C fa ut graui, et pari modo (ut supra diximus) hae Claues cognoscebantur. Pro claue enim C sol fa ut, integra linea crocei coloris ducebatur, at pro C fa ut, in spatio modicum lineae, non integram, ad differentiam C sol fa ut, crocei coloris consueuerunt apponere.
[-15r-] DE B MOLLIS INVENTIONE. Caput XVIII.
POstquam satis abunde de Clauibus cantus, et tribus uariis earum nominibus dixisse uidemur, non parui ponderis fore arbitratus sum huic si praesenti Capiti paucula quaedam de b mollaris inuentione traderem, cuius inuentionis causam triplicem esse dicimus. [B molle tribus de causis inuentum. in marg.] Tritoni, Necessitatis, et Essentiae. Nam cum in simplici figuratoue cantui, isthaec notularum series tribus tonis coniunctis uidelicet, Fa Sol Re Mi, tamen ascendendo quam descendendo, ut saepe libauimus, ab F graui, ad Mi, in b Fa [sqb] mi residentem, seu alibi, dummodo talis reperiatur notularum ordo, gradatim uel saltim, cantori oblata fuerit, Priscorum auctoritate musicorum, Tritoni causa per ipsius b mollis proprietatem cantandum erit, apposito uel non apposito ipsius signo, quo, penitus Tritoni duricies atque efferata barbaries frangatur (est namque apprime dissonum) sed ubi tritonum ope b mollis pertransiueris, ad pristinam redeundum erit proprietatem, scilicet [sqb] quadrati, ut quae in exemplo notata sunt, te facile docebunt. [B molle inuentum causa tritoni euitandi. in marg.]
[Vanneo, Recanetum, 15r,1; text: Cedat, Adsit] [VANREM 06GF]
NECESSITATIS CAVSA.
Cum uero inter Bassum et Tenorem, uel Supranum et Tenorem (de figurato cantu loquor) quintam uel octauam imperfectam conspexeris insertam, qualis est a [sqb] mi graui, ad F graue, et a mi [sqb] mi, ad fa b fa [sqb] mi acuti, et aliis similibus in locis, tunc necessitate ducimur illud Mi b molli subiicere, Sicque imperfecta illa quinta defectu unius maioris semitonii, cum prius constaret duobus tonis, ac totidem minoribus semitoniis, reddetur b molli addito, perfecta, habebitque ut opus est, treis tonos ac unicum minorem semitonium, et cum prius esset penitus dissona, ac auribus molesta ingrataque fiet postea consona, suauis, atque gratissima, quod sine ipsius b mollaris auxilio uel pronunciatione, fieri nequit, quod necessitate ut diximus, addendum est, exemplo adest figura. [B molle inuentum causa necessitatis. in marg.]
[Vanneo, Recanetum, 15r,2; text: Hic deficiunt inquacumque semitonia maiora. Hic super habundant semitonia maiora. Diapasson Imperfectum, Diapente Imperfectum, Diapasson Superfluum, Diapente Superfluum] [VANREM 07GF]
ESSENTIAE CAVSA.
Essentiae causa ostenditur praecipue in Quinto ac Sexto tono, in quibus frequens conspicitur Tritonus, qui a b molli, ut saepe dictum est, ueluti a perpetuo hoste fugatur, tantaque est illis duobus praelibatis tonis cum b molli affinitas, atque necessitudo, ut suas perpetuo sedes illi dedicauerint, uidemusque duce experientia, illud in Quinto, ac Sexto tono, sedulo morari, suamque essentiam ibi fixam esse, perinde atque Pisces in aqua, et in aere Aues. [B molle inuentum causa essentiae. in marg.] [-15v-] Denique ut huius rei summam attingam proprium b mollis esse dicimus, suauem dulcemque reddere harmoniam, mellisque in rebus acerbis infusi imitatur naturam, adest exemplum.
[Vanneo, Recanetum, 15v] [VANREM 07GF]
His igitur de causis, quum pateat inuentum esse b molle, nec linea, nec spatium, nec inter septem Manus litteras locus aliquis ei iure naturali attribuendus est. [B mollis appositio non naturalis: sed accidentalis. in marg.] Nam si numero septem manus litterarum ascriberetur, ex illis quibusdam uel grauibus, uel acutis responderet, atque deseruiret. Vnde neutrum succedit, cuius rei periculum fieri facile est, a [sqb] mi usque ad Fa, quod est in b fa [sqb] mi, in qua quos limites imperfectam conspicimus octauam, ad cuius perfectionem unum deest Maius semitonium, cum perfecta octaua, quique tonos, duoque minora semitonia (ut capite de Diapason late pertractandum erit) iure exigat, supradicto tandem in loco, quattuor toni, triaque semitonia insita sunt. A superacutis insuper litteris, hoc idem abhorret, cum a praedicto Fa acuti b fa [sqb] mi, ad usque illud Mi, quod est in superacuto b fa [sqb] mi, superhabundans maiori semitonio octaua disposita uideatur, quae utique sex tonis ac minori semitonio constat, proptereaque graece Menon, a quibusdam musicis latine accidens, quod accidentaliter, et non naturaliter, cantilenis adhibeatur, accidentisque naturam imitatur, quum (ut Philosophus testatur) potest adesse et abesse praeter subiecti corruptionem, haud secus de huiusmodi b molli a simili dici posset, quod semper in Tritoni locis adest, Reliquis uero in locis abest, nulla te urgente necessitate. [Philosophus. in marg.]
DE MVTATIONIBVS REGVLARITER FACIENDIS. CAPVT. XIX.
QVum quantum res ipsa exigebat, quot et quales fuerint Musicales claues a quibus notulae suum sortiuntur nomen, et de b mollis inuentione, satis abunde enucleauerimus. Nunc autem praesenti capite operaeprecium duxi, si de mutationibus quaedam, litterarum monumentis traderem, Quibus spretis, Athleta in hoc musicali stadio, optatum Brauium nequaquam adipiscetur, et per consequens non coronabitur, et perfectus non euadet. Possem hoc auctorum testimonio corroborare, sed quid testibus opus est? cum quod patet expresse, non sit probare necesse, ad rem redeamus. [Mutatio in vna littera facienda. in marg.] In primis sciendum est, Mutationem in una et eadem littera, uel mauis dicere, sub forma, uel habitu unius litterae agendam esse, ibidemque duarum nomina notularum proprietatumque diuersarum, uno et eodem uocis sono, uel linea, uel campo pronunciari, cuius Mutationis descriptio, talis habetur. Mutatio (ut Cleonides inquit) est similis in dissimilem locum transpositio. [Mutationis diffinitio Cleonides. in marg.] Vel Mutatio est, unius Hexachordi in alterum uocalis discessio. Vel sic, Mutatio est durarum uocum diuersarum proprietatum, sub uno signo, aequa ac indiuidua prolatio. Vel est uariatio nominis uocis in alterum, in eodem spatio, linea, ac sono. Vel sic Mutatio est unius in aliam, sub eodem sono unisona uariatio. Ego uero sic diffinio. Mutatio est nouitiorum certa dimissione unius notae praesentis hexachordi propter aliam futuri, per arsim aut thesim, in eodem sono sub una signata littera, deducibilis propitiatio. Velim tunc has a te minime fieri mutationes, nisi urgente necessitate. [Mutatio non facienda nisi necessitate vrgente. in marg.] Mutationes enim agendae sunt, desicientibus unius proprietatis notulis, in ascensu descensuque. Quamdiu ergo erunt notulae, quibus ascendere et descendere ad libitum poteris, has pro uiribus tuis effugies mutationes. Vbi uero ab una [-16r-] proprietate, in aliam transeundum erit, te has mutationes aggredi coget necessitas, quae duplex esse fertur. [Mutationes faciendi duplex necessitas. in marg.] Quarum altera est, cum in ascensu, descensuue, una non sat est proprietas, tuncque ab una in aliam proprietate, duce mutatione, migrandum est, iuxta illius cantus qualitatem. Altera est, quae cantu reddit suauiorem, iucundioremque, esto, quod in ascensu descensuque, una et eadem proprietas, satis abunde cantui deseruiret, huiusque ueritatis testes sunt b rotundum, [sqb]que quadratum, ubi ab uno in alterum transitum facies, necessitate duceris mutationem facere. Est autem haec necessitas, cum unam, uel plures notulas infra Vt descendentes uiderimus, uel quum supra La, duae uel plures ascendunt. Vbi uero una tantum supra La erit notula, cognomine Fa nuncupabitur, nec tunc ulla opus est mutatione. [Mutationes item quare inuentae. in marg.] Denique superioribus annotatis clarissime patet, ad hoc esse mutationes inuentas, ut ascensus atque descensus, facilior esset in uoce, utque uariae proprietates unius hexachordi in alterum habeatur, quae quidem uariatio in his tantum sex notulis ut iam patuit, nullatenus effici posset. Insuper ubicumque in manus seriae, duas treisue, ad summum inueneris notulas, ab una dependentes litteram, fieri potest mutatio, dummodo notulae illae diuersa habeant nomina. [Mutatio nisi in pluribus notis non efficitur. in marg.] Et ne noster legentibus sermo pariat obscuritatem, atque studendi desperationem (quod absit) adolescentes admonitos uelim, singulas manus litteras, singulas etiam uel binas, ternasue, ad summum sub se habere notulas. Loca autem in quibus unicam inuenies notulam licterae annexam, sunt quattuor uidelicet, Gamma ut, A re, B mi, et E la. Quae binas habent, sunt octo uidelicet, C fa ut, D sol re, E la mi, F fa ut, E la mi, F fa ut, C sol fa, et De la sol. Loca quae ternas habent notulas, sunt sex uidelicet, G sol re ut, A la mire, C sol fa ut, D la sol re, G sol re ut, et A la mire. Vbi autem inueneris tres notulas, ibi aderunt sex mutationes. Vbi duae notulae sunt, ibidem duae mutationes, praeter duo B fa [sqb] mi, de quibus sequenti capite, paulo uberius nobis dicendum erit. Denique nulla sit mutatio, ubi unica sedet notula, quod enim solum est, id mutari non potest, nec ullius gaudet commercio. [Mutationum genera duo. in marg.] Mutationum insuper duo sunt genera, ascendentium scilicet et descendentium. Nam ea dicitur ascendens Mutatio, ubi notulae nomen in unisono mutaueris, reliquis subsequentibus notulis in acutum statim ascendentibus. Descendens uero est, quum Mutato notulae nomine in unisono, subsequentes in grauem tendunt naturam. [Mutatio ascendens. in marg.] [Mutatio descendens. in marg.] Vt igitur in hoc conflictu canam, hoc perpulchrum notandum memoriae commenda. Quotiescumque tres hae notulae, Vt, Re, Mi, mutationum erunt principium, tunc illae mutationes ascendentes dicuntur. Cum uero mutationes suum sument initium ab his tribus notulis uidelicet, Fa, Sol, La, descendentes uocitantur. Et ne hoc tibi euanescat, hos edisce versiculos.
Scandimus Vt Re Mi, notulas uariare uolentes,
Et loca Fa Sol La, tendere ad ima solent.
Omnium denique mutationum summa, sunt numero Duae et Quinquaginta, triplici departita numero uidelicet, decem et octo, nomine [sqb] quadri, totidemque naturae, ac sexdecim b mollis, ut ex te ipso facile notabis. [Mutationum omnium summa. in marg.] Ac illarum domicilia ubi fiunt, sunt quattuor supra decem, ut capite suo distinctae tractabitur.
VTRVM FIAT IN B FA [sqb] MI MVTATIO. CAPVT. XX.
INgenui aliquando animi solet esse, curiosis peruigilique ingenio pollentibus, aliquam in parte morem gerere, a quibus quaeritur utrum B fa [sqb] mi, ullas admittat mutationes? [Vtrum b fa [sqb] mi vllas admittat mutationes. in marg.] Respondetur a quibusdam assertiue, mutationem eo in loco posse fieri, iuxta authorum huius artis sententiam dicentium, ibi duas esse mutationes, ubi duae inueniuntur notulae. [-16v-] In B fa [sqb] mi duae sunt notulae, ergo duae sunt mutationes. [Solutio. in marg.] Pro solutione respondendum est maiorem esse ueram id est ubi duae notae, ibi duas esse mutationes, modo sub una tantum littera erunt notulae illae, non sub duabus, ut est in praelibato loco, Sicque frustra dicitur esse duas mutationes, ubi sunt duae notulae, nisi addas eas debere esse sub una tantum littera constitutas, ut diffinitionis portiuncula testatur praecedenti capite uidelicet, sub una signata littera. Requiritur etiam, ut huiusmodi notulae sint sub uno et signo et sono, ut in diffinitionis parte concluditur uidelicet, sub uno signo, aequa ac indiuidua praelatio, hic uero duo sunt et signa et soni. [Mi altior fa in b fa [sqb] mi. in marg.] Fa namque sub b mollis signo residet, Mi autem sub quadrati [sqb] uexillo militat, tum Mi, est altior quam Fa, maiori semitonio, quod graece Apotomen dicitur. Si igitur litterae et figura et loco differunt, notulas etiam sono differre necessum est. Nemo ergo inficiabitur, hic et duas litteras, et duas notulas esse, et unamquamque litteram, seorsum unicam habere notulam, et iam diximus nullam, posse fieri mutationem, ubi unica est notula. [B fa [sqb] mi duae claues. in marg.] Addimus praeterea lucem diei. Quis enim ignorat duas in B fa [sqb] mi esse claues, b uidelicet, rotundum, et [sqb] quadratum? quae inuicem et uicissim mutari non possunt, cum sint diuersae naturae, et ubi est uocum mutatio, ibidem Vnisonus reperitur. At in B fa [sqb] mi satis constat Vnisonum minime reperiri, eius semitonio impediente. Ergo luce clarius est, his praelibatis et aliis rationibus, quas ne tedio afficiantur Lectores, eorumque aures obtundantur, missas facimus, nullam in B fa [sqb] mi, nec esse, nec posse fieri mutationem.
DE QVIBVSDAM MVTATIONVM PRAECEPTIS. CAPVT. XXI.
DEclaraturus huiusmodi Mutationum praecepta, ut titulus ipse pollicetur, hoc Aureum notandum memoratu dignum, o rudis lector, ediscendum obseruandumque in plano tantum cantu tibi praepono, quod cum contigerit tam ascendendo, quam descendendo, mutationem aliquam facerem, eam in ultima notula agendam esse Musici praecipiunt, et haec notula duplici nomine profertur, et ut quod dicimus luce clarius fiat, erudiendi grande nota exemplum. [Mutatio in cantu plano vbi facienda. in marg.] Si forte cantando dices Fa in notula constituta, et compraehensa in C fa ut, ut facilius ad altiora tendere possis, non amplius dices fa, sed Vt, quae notula aptior est ad ascendendum quam Fa, et hoc duplex nomen uidelicet Fa et Vt, praedictae notulae in C fa ut compraehensae commune est. Patet ergo, quod si uolueris ascendere, illud Fa, mutandum erit in Vt. Sed descendendo, ubi perueneris ad Vt, illud tunc mutabis in Fa, nec alio nomine praedictam notulam proferre debes, cum in C fa ut haec tantum duo reperiantur uidelicet, Fa et Vt. Sicque in singulis diligenter aequa lance pensitandum est, in plano tantum ut dixi cantu. At in florido seu figurato cantu, secus procedendum est. [Mutatio in cantu florido. aliter facienda in marg.] Non enim mutatio in ultima notula agenda est, possent namque tibi mutationem facturo, notulae difficiles dictu occurrere, ut sunt Semiminimae, uel Chromae, uel Semichromae, quarum celerima, prolatio in agendis mutationibus saepe gignit errorem. Ne igitur hac in re decipiamur, Discipulos admoneo, non expectandum ut fiat Mutatio in ultima notula, ut iussimus seruandum in Plano cantu, sed alibi, ubi commodius, et aptius uidebitur, Et quanto citius, tanto melius, nec duobus nominibus notula mutationi subiecta, promenda erit, ut in Plano cantu, sed id nominis ei applicandum erit, quod in ascensu, descensuque facilem tibi aditum praebet, ut te quotidiana rerum magistra docebit experientia. Exempli gratia. Si intercantandum dices Fa, in linea C sol fa ut, in sequenti spatio, scilicet D la sol re, non dices Sol, sed dicendum est Re, si tamen ascendendum erit supra tres, [-17r-] uel quattuor, aut plures notulas, et hoc uiua praeceptoris uoce percipies, oculataque fide, et uidere, et experiri licebit in capitulo de practicis mutationibus. Mutationum insuper duae sunt species. [Mutationum species duae. in marg.] Vocalis scilicet et Mentalis. [Mutatio vocalis. in marg.] Vocalis est, quum ab una in alteram sit uiua uoce mutatio, ascendendo seu descedendo, de qua sequenti capite accuratius. Mentalis uero mutatio est, quum non gradatim, id est a linea in contiguum spatium, sed saltim id est ab uno in alium locum remotiorem, uel ascenditur, uel descenditur, nullis interpositis notulis, quas tamen imaginari oportet, ut sit cum in cantu uel septimae, uel octauae, duas extremas notulas proferimus, reliquis interpositis notulis non existentibus, quae tamen (ut dixi) mentaliter praesuponendae sunt, perinde ac si inter alias forent insertae, De his hactenus, in sequentia reliquum est agere de singulis mutationibus, quae singulis litteris annexae sunt. [Mutatio mentalis. in marg.]
DE MVTATIONVM EXEMPLIS. Caput XXII.
NEminem latet omnibus in rebus exempla magis mouere quam uerba, Iccirco nonnulla mutationum exempla, quo lectoribus et studiosis cumulatius satisfiat, his litterarum monumentis committenda duxi, sumens exordium a C fa ut, praemissis gamma ut, A re, et B mi, ubi superius diximus, nullam fieri mutationem. C fa ut ergo, cum duas habeat notulas, pari modo duas etiam mutationes habet. Quarum altera ascensui deseruit, altera uero descensui, et sunt hae uidelicet, Fa ut, et Vt fa. In priore quidem, Fa mutatur in Vt, quoties ascendimus a [sqb] quadrato graui, in naturam grauem. In posteriore autem descendendo a natura graui, ad [sqb] quadrum graue, Vt mutatur in Fa. Sicque notularum nomen cum proprietate mutatur, sed illarum locus cum uocis sono nequaquam, ut sequens indicat exemplum.
[Vanneo, Recanetum, 17r,1; text: ut, fa] [VANREM 07GF]
D sol re totidem possidet mutationes uidelicet, Sol re, et e conuerso Re sol. Mutatur namque Sol in Re, cum scanditur a [sqb] quadrato graui, in naturam grauem, et e conuerso mutatur Re in Sol, cum descenditur a graui natura in [sqb] quadrum graue. haecque norma seruanda est, ubicumque in Manus locis uidebis duas inesse notulas, praeter b fa [sqb] mi, ut in capitulo uigesimo euidentius approbatur, et ut promissis maneamus, adest exemplum.
[Vanneo, Recanetum, 17r,2; text: re, sol] [VANREM 07GF]
G sol re ut autem, sex habet mutationes, et totidem reperies passim ubi aderunt tres notulae tres quidem ex illis mutationibus sunt ascendentes, tres autem descendentes. Primum igitur ascenditur a natura graui in b molle graue, cum Sol mutatur in Re, et e conuerso Re in sol mutato desenditur a b molli graui in naturam grauem. Tertia est quum prima notula conuertitur seu mutatur in ultimam dicendo Sol ut, et tunc ascendimus a natura graui in [sqb] acutum, et ordine inuerso dicendo Vt sol, est quarta Mutatio, et tunc descenditur a [sqb] acuto in naturam grauem. Quinta mutatio est, cum secunda in ultimam mutatur, dicendo Re ut, et tunc ascensus fit [-17v-] a [rob] molli graui in [sqb] acutum. Sexta et ultima est cum dicitur e conuerso Vt re, et descenditur ab acuto [sqb] quadro, ad graue [rob] molle, et has omnes ribi seriatim subscribendas duxi hoc modo. Sol re, Re sol. Sol ut, Vt sol. Re ut, Vt re.
[Vanneo, Recanetum, 17v; text: re, sol, ut] [VANREM 07GF]
Hac regula optime percepta, reliquas facile marte tuo adisces, cum sit idem adiscendi modus. Verum in hac ultima mutatione dubium et contrarietas quaedam uidetur oriri, cum superius capite Decimo nono dixerimus, omnes mutationes ab his notulis incipientes nuncupari ascendentes, hic uero Vt re, mutationum ultimam descendentem dicimus. [Vt re mutatio ambigua et irregularis. in marg.] Huiusmodi contrarietas quaeso non te moueat, hoc enim ideo dicimus quod Re non sit aptior ad ascendendu, quam ad descendendum quum plures eum notule in ascensu comitentur quam in descensu. Verum respectum proprietatum dicimus, quas perfecto si ingenii tui trutina optime pensitaueris, non decipieris. Quis enim ignorat hanc mutationem Vt Re, seruire descensui a [sqb] quadrato acuto in [rob] molle graue? Et luce clarius est [sqb] quadratum superius esse, [rob] molle autem inferius. Cum igitur istius prolibatae mutationis transitus sit a superiori ad inferiorem locum, merito patet quod diximus, uidelicet, Vt Re, seruire descensui. Insuper respondendum est etiam quibusdam peruigili ingenio praeditis dictitatibus praemissam mutationem penitus incongruam esse, arguentibusque duo contraria simul stare non posse, et [sqb] quadrum et [rob] molle sunt contraria, quia alter alteri repugnat, ut sit ueritati consonum experientia docet. Omnes enim cantus quorum alter introducitur locus, excluitur alter, sibi inuicem repugnantes. Ergo quum cantus praesertim planus per [sqb] quadrum cantatur, in eo uti [rob] molli non debemus, minimeque per mollem proprietatem cantandum esse, foretque longe conductibilius illud Vt, in Sol mutari, sicque esset aptior mutatio descensui quam Re. Annuimus quidem huic sententiae cum laude digna sit, uidelicet quum cantatur per [sqb] quadratum, non esse cantandum per [rob] molle. Verum animaduertendum fuit, ne incideremus in Scyllam, cupientes euitare Charybdim, id est ne incideremus in tritonum, ad cuius duritiem molliendam, oportet in cantilenis uti proprietate [rob] mollis, cuius uirtute. Tritonus ipse difficilis cantatu, mollior redditur. His igitur ut tandem ad metam contendam, rationibus satis patet, Vt Re, non ascensui semper, sed descensui aliquando, licet raro deseruire, ut in praepositio exemplo uidere datur, et irregularis dicetur mutatio, quoniam non proprie, sed improprie descendens nuncupatur, ac refugii gratia, fugiendique (ut paulo ante diximus). Tritonum sit isthaec mutatio, et haec dicta sufficiant.
DE MVTATIONIBVS IN CANTV FIGVRATO PRACTICE FACIENDIS. CAPVT. XXIII.
VBi superius de regularibus mutationibus cantui plano praesertim accidentibus tractauimus, propterea hic eas iterum inculcare superuacaneum est. Reliquum est impraesentiarum, ut paucula quaedam de mutationibus practice peragendis, disseramus, [-18r-] quibus maxime in florido cantu opus est, easque subiecta inferius figura facile percipies. Vbi ab uno Hexachordo in aliud, uel ab una proprietate in aliam, uel ab una proprietate in aliam, mirabili serie, perpetuoque et infallibili gressu, per mutationum gradus tuto incedes, ut est a [sqb] in naturam et e contra et a [rob] molli in naturam et econuerso. [Mutationum practicarum regula. in marg.] Eruntque huius uoti compotes tam qui manum ipsam callent, quam qui penitus ignorant, modo supernas infernasque Claues proprietate sue, lynceis oculis intueantur, quibus praetermissis, et minime consideratis, nulla penitus nobis erit notitia, ubi locorum sit nobis agenda mutatio, ascensui descensui ne deseruiens. [Ascensui et descensui quae notae deseruiant. in marg.] Ad pagendas enim ascendentes mutationes, hac unica et peculiari utimur notula uidelicet, Re. Sed retrogradas mutationes facturis, sequens deseruiet notula, uidelicet La. Et antequam ad ulteriora procedamus, figuram quam diximus continentem, hic subiicimus.
[Vanneo, Recanetum, 18r; text: re, [Gamma], la] [VANREM 08GF]
[-18v-] Arbitror autem neminem adeo rudem esse, quin plenissime sciat, notulas in cantu non semper seriatim, et ex ordine collocari, sed aliquando per interualla, tuncque notulas illas absentes animo percurrendas esse, ac si adessent, ut quisquis ex se ipso facile dinosci potest. Et haec de uocis mutationibus practicis ac regularibus dicta sufficiant. Reliquus est de consonantiarum speciebus aliqua in medium afferre, quae apprime necessaria puramus.
DE CANTILENARVM SPECIEBVS. Caput XXIIII.
QVantum profecturus sit rudis Discipulus, si quae praesenti capite altitonantis ope dicturus sum, memoriae commendarit, uerbis consequi non possem. Hic suauissimos iacti seminis fructus legemus, hic nectarea pocula degustabimus, hic denique sub huius capitis tegmine, frigus captabis opacum. Ne transeas igitur illotis, ut aiunt pedibus, quum de cantilenarum speciebus, quae profectui tuo plurimum conducent, accumlatissime tractaturus sim, sua diffinitione praeuisa. [Species quid. in marg.] Est enim Species seu coniunctio, dispositio seu ordinatio sonorum uel uocum, quae tres supra decem numero habentur. Dictae propterea Species, quia Musices sub genere militant. Modi etiam nuncupati,namque his modulatur regiturque sonus. Ac plurimorum sententia interualla dicuntur, cum de consonantia ad consonantiam procedendo, ipso interuallo medio peruenitur. [Interuallum quid. in marg.] Interuallum enim nil aliud est, quam sonus grauis acutique spatiorum transitus, qui non auribus intonant ob tacitum ipsorum medium, de quo auris ipsa, capax esse nequat. Vulgo tamen consonantiae quasi simul sonantes dicuntur, quibus profecto omnis musices dignitas, atque decus, et uenustas, constat. [Consonantiarum nomina. in marg] Harumque nomina sunt haec. Vnisonus, Tonus, Semitonium, Ditonus, Semiditonus, Diatessaron, Tritonus, Diapente, Diapente cum tono, Diapente cum semitono, Diapente cum ditono, Diapente cum semiditono, et Diapason. Ex quibus octo deliguntur potiores uidelicet. Vnisonus, Ditonus, Semiditonus, Diatessaron, Diapente, Diapente cum tono, Diapente cum semitono, et Diapason. Quae duabus pluribusue uocibus in cantilenis prolatae, persuauem reddentes harmoniam, consonantiae dicuntur. Quarta excepta, quae licet inter consonantias dinumeretur, habet nihilominus nescio quid discriminis, quoniam quum simpliciter uel absque alia concinnitate componitur, extremae eius uoces insimul non consonant, at aliis consonantiis annexa satis congruit, ut in libro contrapuncti, capite quarto et decimo septimo, plenius uidere licet. Reliquae uero quinque, licet superiore modo proferantur, potius discrepat, quam ullam reddant consonantiam, abusiue consonantiae dicuntur. Iccirco non consonantias Musici, sed consonantiarum membra, articulosue, uocitant, quoniam his particulis, consonantiarum totum consolidatur corpus. Cum hac igitur mira consonantiarum paucitate universa Musica contenta sit, non utique laboriosum erit eas ut dixi memoria complecti, quarum si peritus euaderis, intrepide cantare praeualebis, fine ulla sociorum audientium substantione. Et ut facilem quod maxime optamus, aditum praebeamus, singulas singulis sequentibus capitulis seriatim exponemus, ab Vnisono auspicantes.
DE VNISONO. CAPVT. XXV.
ARithmeticam disciplinam Mathematicarum primam, Musicis necessariam callentes, asserunt unitatem non esse numerum, sed numeri principium. [Vnisonus quid et ynde. in marg.] Nos cum Arithmeticis affinitatem quamdam habentes De Vnisono idem dicemus, non esse consonantiam, sed consonantiarum initium, cuius diffinitio talis est. Vnisonus est saltem duorum aequalium [-19r-] sonorum, aut saltem in unico et eodem sono punctim, aut linealiter constantium aggregatio, et hoc idem sua testatur ethymologia. Deriuatur enim Vnisonus ab una aduerbio, id est simul, et Sonus, qui utique sit cum a duobus pluribusue, uel in plano, uel in florido cantu, una pluresue notulae in eodem uel spatio, uel linea, concorditer et uno uocis tenore continuato cantando proferuntur, ut te facilius subiectum docebit exemplum. Accedit et alia Vnisoni descriptio, superiorem declarans, nec in sensu ab illa multum dissimilis. Vnisonis aiunt Musici, est quasi una id est simul atque consimiliter in uno ac eodem soni obiecto conueniens, nec non parilitate coaequata societas. Haec enim societas uocum parilitate coaequata, dicitur Vnisonus, esto quod sint plures pauciore sue notulae, modo sint, ut paulo ante dixi in eodem uel spatio uel campo. Nec patitur ista societas ascensum uel descensum, sed permanentiam in eodem loco requirit. Propterea non displicet quod quidam sentiunt, Vnisonum dici ab Vnus, a, um, et Sonus, soni, quasi una soni conformitas, et uocum aequalitas. Nec audiendos puto dicentes Vnisonus et simplicem sonum idem esse. [Vnisoni et Soni differentia. in marg.] Omnis enim Vnisonus est sonus, sed non e conuerso, omnis sonus et Vnisonus. Nam sonus etiam insensibilibus inest, ut aquarum currentium strepitus, Sonus potest dici, aeris tinnitus, et tonitrui fragor. Denique ut unico uerbo concludam, crepitus cuiuscumque rei dici potest Sonus, non autem Vnisonus. Haec enim non subiacent Musices disciplinae. Citharae insuper fidibus seu chordis, non fit Vnisonus, sed Sonus potius dicetur. Et quod de Cithara dicimus, idem sentimus de quocumque instrumento Musicali licet circa hoc Musicus aliquantis peruersetur, tamen stricte et magis proprie Vnisonum appellat cum duae aut plures voces licet aliae aliis sint intonantiores, uel debiliores, uel magis, uel minus raucae et sensibiles, in unam conuenientiam et conformitatem inuicem correspondeant, ut audire licet in Religiosorum choris, ubi licet sint promiscuae uoces, ut diximus, quaedam tamen uocum parilitas et aequalitas percipitur, quam quidem Vnisonum Musicus diceret, et quod superius pollicitus sum, hic subiicio exemplum, quo luce clarius quod diximus fiet.
[Vanneo, Recanetum, 19r; text: Vnisoni exemplum] [VANREM 09GF]
DE TONO. CAPVT. XXVI.
IN exponendis homonymis seu aequivocis, non a diffinitione, sed a diuisione auspicandum est, ut praesens exquirit locus, in quo de tono dicturus sum, qui, quum sit applicabilis pluribus rebus, pluriuocus dici potest. [Toni diuisiones. in marg.] Duo in primis praeter caetera istius toni significata, quum non sint in re nostra principalia, praetermittam, Alterum est cum significet uel canoram, uel raucam alicuius uocem. Vnde uulgo dici solet, ille habet bonum, uel malum tonum, id est bonam uel malam vocem. Alterum est cum regula quadam cognoscitur species alicuius cantus, utrum sit autenticus, uel placalis, de qua re capite suo accumulatissime tractabimus. His praetermissis, Tonus in Musica essentialis, quam praesenti capite declarare nostra fert intentio, est legitimum
[-19v-] sesquioctauae dimensionis spatium, duobus sonis circumscriptum. Vel sic Tonus est coniunctio duorum sonorum proxime coniunctorum, faciens plenam atque perfectam eleuationem et depositionem. Vel ut nonulli aiunt. [Arsis quid. Thesis quid Dux Attiae. Tonus unde dicatur. in marg.] Tonus est duorum sonorum cohaerentium, per Arsim aut Thesim (hoc est per ascensum et descensum aggregatio. Vel iuxta Ducis Atriae sententiam, cui facile assentior. Tonus est duarum uocum combinata quaedam affinitas, plena ac perfecta intentio, atque remissio sonoritatem procreans. Ego uero sic diffinio. Tonus est moderatus quidam ascensus atque descensus, harmonicam omnem Musicam constituens, Diciturque a tono tonas, seu a tonando, quoniam de uoce in uocem, perfecte tonat, uel quoniam canora ac plena uoce, ab uno in alium sonum ascendendo seu descendendo, pronunciari debet. Dyaphonia uero maior a Dya, et phonos, seu phonia sonoritas dicitur, quasi duabus integris perfectisque uocibus constans sonoritas. [Phthongus, quid sit. in marg.] Et re uera, nil aliud est Tonus, quam duarum uocum, uel duorum phthongorum, id est duorum sonorum coniuncto, legitimo, certoque spatio interposito. Maior uero dicitur Dyaphonia respectu minoris. Dyaphoniae, quae idem est, quod Semitonum, ut capite suo dicetur, haec uero perfectum continet Tonum. [Quae notae tono deseruiant. in marg.] Illa enim minorem semitonium habet, Sedes autem in manu ubi resident, quos diximus toni, ne sim uerbosior, ingenii tui acie tibi perquirendas relinquo. Scandendo enim semper fiet tonus ubi dicitur Vt re, Re mi, Fa sol, Sol la. Descendendo uero sic, La sol, Sol fa, Mi re, Re ut, hoc notius tibi fiet subiecto exemplo.
[Vanneo, Recanetum, 19v; text: Toni exemplum] [VANREM 09GF]
DE MVLTIPLICI NOMINE TONI. Caput XXVII.
QVantum decoris Tono accesserit ex multiplici eius nomine patet. Nam ut omittam Musicos cum a Latinis, tum a Graecis, diuersa nomina ueluti triumphans uaria deportauit insignia. Quae quidem nomina Synonymum reddiderunt Tonum. [Tonus alio nomine epogdous. in marg.] Is enim Arithmetica ratione Epogdous dicitur, ab Epi latine supra, et ogdo octo, quasi nouem supra octo, ut hic 9/8. His namque numeris, tonus ipse constat, ut plenius clariusque Capite primo de Musices inuentione, deque numeris, qui Musices retinent consonantias, satis superque explicauimus. [Colon. in marg.] Idem a Grammaticis graece Colon dicitur, latine menbrum, tonus enim Symphonarium omnium menbrum est. [Sesquioctauus. in marg.] Sesquioctauus insuper numerorum ratione dicitur, Sesqui enim graeca, latine totum, et octaua pars interpraetatur, Nouenarius namque numerus, octonarium et eius octauam partem amplectitur. [Diastema. Diaphona. Boetius. Emmelis. in marg.] Hunc eundem Diastema, seu Diaphonia graece, latine spatium seu interuallum duorum sonorum uniuersa Musicorum manus appellat. Tonus denique istae a Boetio in Music Emmelis sonus dicitur, quum proprie tonus consonatia minime dici possit, sed applicabilis melodiae, seu cantilenae. Proportione igitur, Arithmetica Tonus, Epogdous, et Sesquioctauus idem est. Colon uero grammatice, at Musica ratione Diastema, Diaphonia, et Emmelis interpraetatur. Vltra praelibata nomina a quibusdam Tonus mensurans, et Tonus [-20r-] mensuratus dicitur. [Tonus mensurans. in marg.] Tonus quidem mensurans, instar lineae seu mensurae, qua quid uis mensuratur, pari modo omnes cantus per tonum mensurantur. [Tonus mensuratus. in marg.] At Tonus mensuratus, quod frequenti huius Toni replicatione omnis cantus suam recipiat formam, omnisque Melodia huius beneficio perficiatur ut copiosius capite Trigesimo, a nobis Deo duce agetur. Huic etiam tono, quam plura possunt nomina uendicari, de quibus ne prolixitate detinear, calamo silentium imponam.
DE SEMITONIO MINORI ET MAIORI. CAPVT. XXVIII.
Reliquum est ut de Semitonio minori aliquid in medium afferamus, quem Dyaphoniam minorem paulo superius appellari diximus. [Semitonium minus quid. in marg.] Est autem duorum sonorum proxime coniunctorum copulatio, siue coherentia. Duo autem loca ei dedicata sunt, ascendendo quidem ubi reperitur Mi fa, et descendendo, Fa mi. Quae quidem uoces, cum non pleno ore uoceque canora proferantur, mutile ac penitus imperfectae dicuntur. [Semitoniorum genera duo Maius scilicet et minus. in marg.] Arbitror autem neminem latere duo esse Semitonia, alerum Maius, alterum Minus, et Semitonium utique maius ab omni consonantia et suauitate abhorrentem, a Musicis agmine facto ab aliarum coniunctionum coetu explosum esse, Minus uero principatum in Musica tenere, ut qui omnem cantilenis uenustatem, Decus, suauitatem afferant, hocque abiecto, dissonus et asper redditur cantus. [Semitonium minus vnde dicatur. in marg.] Nec dicitur semitonus minor ut quidam ignari profitentur, quod sit toni dimidium, immo quod eam non attingat mensuram. Exemplo semiuocalium, non quod sint mediae uocales, sed quasi dimidiatum uocalium sonum habentes, aeque dicimus semitonium quasi dimidiatum toni quantitatem habere. Dicitur ergo una omnium Musicorum sententia, a Semus, ma, um, id est imperfectus, ta, tum, et tonus ni, quod eius sonus ita plene non proferatur, sicut tonus. Vel ab hoc uerbo Semo, as, quod idem est quod diminuo, et semitonium constat diminutum, nec dimidiatum tonum pertingere, ut latius sequenti capite agetur. [Semitonii ethymologia apud quosdam inepta. in marg.] Inanis est ergo illorum ethymologia dicentium a semis id est dimidium, et tonus semitonium dici, quasi dimidiatum tonum, quum satis pateat duo illa paulo ante dicta semitonia, inaequaliter esse diuisa, alterumque constare quinque commatibus, et alterum quattuor. Quid autem sit comma, sequenti capite libabimus, et nouem commata, tonum perficiunt. Perspecta ergo huiusmodi diuisione, quanta ui uocis, instrumentalisque soni semitonium proferendum sit, optime scies. Nam si semitonus dimidiato tono minor est, tantumdem uocis adimendum est in eius prolatione. Et quum in tota manus serie septem sint hexacorda, totidem dicuntur esse semitonia minora, uidelicet Mi fa, et Fa mi, ac singula in singulis hexachordis inuenies, ut hic in exemplo uidere datur.
[Vanneo, Recanetum, 20r; text: Semitonii exemplum.] [VANREM 09GF]
Estque in uniuersis cantilenis perinde atque optimus equorum domitor, qui praemere et laxas, sciret dare iussus habenas. Ita semitonus extat ceu nauis in equore clauis, quae fluctuans [-20v-] procellis tenditur ad portum dirigente clauo. Denique ut unico uerbo concludam, in hoc est tot
![[VANREM 05GF]](VANREM_05GF.gif){kind=link}
![[VANREM 06GF]](VANREM_06GF.gif){kind=link}
![[VANREM 07GF]](VANREM_07GF.gif){kind=link}
![[VANREM 08GF]](VANREM_08GF.gif){kind=link}
![[VANREM 09GF]](VANREM_09GF.gif){kind=link}